Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

22 maja 2020

NR 37 (Maj 2020)

Komunikowanie się w wieku podeszłym

339

Zmiany wynikające z wieku zachodzą równolegle na wielu płaszczyznach, a ich wspólnym mianownikiem jest efektywne nawiązywanie kontaktu z innymi ludźmi. Jak dbać o utrzymanie możliwości satysfakcjonującego poziomu komunikacji u pacjenta w wieku podeszłym?

Jak przebiega prawidłowa komunikacja?

Komunikowanie się stanowi jedną z podstawowych aktywności społecznych człowieka. Bez możliwości porozumienia się nie sposób nawiązywać relacji, a co za tym idzie – przynależeć do grupy i tym samym realizować ludzkiej potrzeby afiliacji. Z tego powodu naukowcy z różnych dziedzin, na czele z psychologami społecznymi, wiele uwagi poświęcili właśnie temu zagadnieniu.
Na akt komunikacji składa się kilka czynników. Każdy z nich pełni równie istotną funkcję w całym procesie. Autorem komunikatu jest nadawca, a jego adresatem – odbiorca. Zachodzący pomiędzy nimi szereg procesów składa się na całokształt komunikacji. Komunikat musi zostać przekazany za pomocą określonego kodu (którym może być na przykład język), a następnie przejść przez kanał (np. narządy zmysłów), by ostatecznie ulec zdekodowaniu przez odbiorcę. Przebieg komunikacji może dodatkowo zostać zakłócony przez szum, czyli zmienne, które zaburzają właściwe przekazanie treści pomiędzy interlokutorami.
Wydaje się, że – aby autor mógł nadać swój komunikat – potrzebna jest najpierw intencja, co zakłada pewną celowość działań nadawcy. Tymczasem znaczna część komunikatów wysyłana jest mimowolnie, nieświadomie – mowa przede wszystkim o warstwie pozawerbalnej. Kontrolowanie własnej mowy ciała jest możliwe, jednak tylko do pewnego stopnia, a odbiorca, otrzymując niespójny komunikat, dostrzeże rozbieżność w przekazie, co w ostatecznym rozrachunku może rzutować na jakość nie tylko danej interakcji, ale też relacji w ogóle. Należy mieć to na względzie, zwłaszcza podczas wchodzenia w kontakt z osobami, których sprawność poznawcza lub komunikacyjna jest niższa niż interlokutora. To pole dla wielu nieporozumień czy nawet nadużyć, przez co szczególnie ważne jest przeprowadzanie interakcji w sposób uważny i etyczny.
Porozumiewanie się przebiega równolegle kilkoma kanałami. Wyróżnia się komunikację werbalną, na którą składają się słowa (zarówno wypowiadane, jak i pisane), oraz niewerbalną, w skład której wchodzi wszystko, co tworzy tzw. mowę ciała – mimika, pantomimika, ogólna postawa ciała, dotyk, kontakt wzrokowy oraz ton głosu. Przyjmuje się, że słowa stanowią jedynie kilka procent całości przekazu, który dociera do odbiorcy, a reszta to czynniki pozawerbalne. Przekaz wyrażony inaczej niż za pomocą słów ma równie wielką siłę oddziaływania na rozmówcę i może wywierać na niego istotny wpływ, podobnie jak słowa. Z tego powodu tak ważne jest zachowanie spójności pomiędzy płaszczyzną werbalną i niewerbalną, tak aby rozmówca otrzymał jasny komunikat i nie poczuł się zdezorientowany. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób z zaburzeniami funkcji poznawczych, u których sprawność rozkodowywania komunikatów może być istotnie osłabiona wskutek wystąpienia m.in. deficytów pamięci, rozumienia języka czy myślenia abstrakcyjnego.

POLECAMY

Proces starzenia się

Za umowną granicę wieku podeszłego uważa się szóstą dekadę życia, jednak wiele zależy od sposobu rozumienia pojęcia „starość” – liczba przeżytych lat jest tylko jednym z przyjętych kryteriów. Obok niego wymienić można również, między innymi, tzw. wiek społeczny, określany na podstawie ról społecznych odgrywanych przez jednostkę oraz jej miejsca w grupie i społeczeństwie.
Późna dorosłość przez wielu uznawana jest za czas stagnacji i spadku sprawności, przez co często pomija się ją, gdy mowa o rozwoju człowieka. Tymczasem w rozumieniu współczesnej psychologii pojęcie rozwoju nie jest jednoznaczne. Z jednej strony można postrzegać je jako wzrost, rozkwit, czyli przechodzenie od stadiów niższych do wyższych. W tym sensie rozwojem nazwiemy nabywanie nowych kompetencji i wstępowanie na kolejny poziom zaawansowania w danym obszarze aktywności. Drugie rozumienie pojęcia rozwoju odnosi się do zmian zachodzących w funkcjach poznawczych i czynnościach pod wpływem czasu. Tak ujmowany rozwój z powodzeniem można odnosić do osób, które wkroczyły w wiek podeszły.
Co więcej, proces starzenia się ma przebieg bardzo zindywidualizowany. Trudno jedną miarę przykładać do wszystkich osób wkraczających w okres senioralny. Mimo to psychologia jako nauka o człowieku nieustannie stara się opisywać i klasyfikować zjawiska wedle obecnego stanu wiedzy, co pozwala dostrzec pewne prawidłowości charakterystyczne dla wieku podeszłego.

Typowe kryzysy jesieni życia

Wiek podeszły jest okresem licznych zmian życiowych, z których wiele klasyfikowanych jest jako silne stresory. Wśród nich wysoko plasuje się odejście bliskich osób – małżonka, rodzeństwa czy przyjaciół. Doświadczenie utraty partnera życiowego lub bycie świadkiem odejścia swoich rówieśników nie tylko powoduje cierpienie, ale także konfrontuje jednostkę z własną śmiertelnością i przemijaniem. Innymi istotnymi wydarzeniami są również: pogorszenie stanu zdrowia własnego lub członka rodziny, hospitalizacja czy przejście na emeryturę.

Funkcjonowanie społeczne seniorów a komunikacja

Wiele z wymienionych wyżej zmian pociąga za sobą kolejne, zwłaszcza w życiu społecznym. Zakończenie aktywności zawodowej dla wielu oznacza zmniejszenie częstości kontaktów interpersonalnych. Żałoba po stracie członka rodziny lub opieka nad chorym partnerem może wtórnie prowadzić do izolacji społecznej i poczucia osamotnienia. Wreszcie, pogorszenie się własnego stanu zdrowia oraz idący za tym spadek sprawności nie tylko obiektywnie zmniejszają samodzielność seniora i zwiększają jego zależność od otoczenia, ale także mogą niekorzystnie wpływać na jego samoocenę i poczucie sprawczości w wielu sferach życia. To również sprzyja wycofywaniu się z aktywności społecznej i w efekcie zamyka błędne koło izolacji.

Emocje osób starszych i ich wpływ na komunikowanie się

Zależnie od możliwości radzenia sobie oraz od posiadanych zasobów psychologicznych czy wsparcia społecznego ludzkie reakcje na kryzysy mogą być różne. Ze względu jednak na nagromadzenie wielu stresujących wydarzeń w okresie późnej dorosłości warto być szczególnie uważnym na to, co dzieje się w sferze emocji seniorów – z perspektywy zarówno osoby bliskiej, jak i profesjonalisty.
Badania naukowe wskazują, że rozpowszechnienie zaburzeń nastroju wśród osób w wieku podeszłym sięga od 30% do 60%. Co więcej, szacuje się, że w populacji seniorów (zwłaszcza po 75. r.ż.) liczba samobójstw w porównaniu z pozostałymi grupami wiekowymi jest niepokojąco wysoka. Z perspektywy psychoterapeutycznej zakłada się, że w przechodzeniu od myśli samobójczych do czynów istotną rolę odgrywa poczucie beznadziejności. Można przypuszczać, że w sytuacji śmierci bliskiej osoby, konfrontacji z własnym przemijaniem, utraty ważnych wartości (takich jak zdrowie, praca lub status materialny) czy postępującej wskutek tego izolacji społecznej poczucie beznadziejności może wzrosnąć. Dodatkowymi czynnikami zwiększającymi ryzyko popełnienia samobójstwa są m.in. przewlekły ból wynikający choroby czy trwała niepełnosprawność.
Innym problemem często rozpoznawanym u osób w wieku senioralnym jest wysokie natężenie lęku. 
Jako emocja lęk jest naturalną częścią życia i sam w sobie nie stanowi problemu. Jednak w momencie, gdy jego siła powoduje istotne cierpienie oraz dezorganizująco wpływa na codzienne życie jednostki, mamy do czynienia z problemem klinicznym, wymagającym uwagi specjalisty. W populacji seniorów powszechnie rozpoznaje się zaburzenie lękowe uogólnione oraz rozmaite postacie fobii, w tym fobię społeczną. 
Do zaburzeń lękowych rozpoznawanych u pacjentów w wieku podeszłym, którzy doświadczyli urazu wskutek upadku, zalicza się również lęk przed przewróceniem się podczas chodzenia.
Obniżony nastrój oraz wysokie natężenie lęku mogą rzutować na jakość komunikacji. Jednymi z kluczowych objawów zaburzeń depresyjnych są wycofanie z aktywności, spadek napędu i motywacji oraz poczucie osłabienia. W sferze poznawczej, oprócz trudności z koncentracją uwagi, istotna jest obecność depresyjnych myśli i przekonań (np. „I tak mi się nie powiedzie”, „Nie jestem ważny(-a) dla innych” lub 
„Nie zasługuję na sympatię”). Takie treści poznawcze mogą powstrzymywać jednostkę przed zaangażowaniem się w aktywność interpersonalną. Negatywny wpływ na koncentrację uwagi ma także lęk, co może rzutować na efektywność komunikowania się seniorów. Oprócz tego jednak typowe dla zaburzeń lękowych treści pojawiające się w myślach obniżają poczucie pewności i wiarę w sukces oraz sprzyjają interpretowaniu sytuacji społecznych, zwłaszcza nowych, jako zagrażających – a to w wielu przypadkach zniechęca do nawiązywania interakcji.
Oczywiście, obecność typowych kryzysów wieku podeszłego nie wyklucza wcale wystąpienia innych problemów, niespecyficznych dla okresu starości. Należy pamiętać o wpływie zarówno jednych, jak i drugich 
na samopoczucie i emocje jednostki.

Sprawność poznawcza a kompetencje komunikacyjne seniorów

Mózg, jak cały organizm, podlega starzeniu się, wskutek czego dochodzi do obniżenia sprawności niektórych procesów umysłowych. Zmiany te są naturalne i niekoniecznie świadczą o toczącym się procesie chorobowym. Wśród zjawisk obserwowanych u seniorów, które nie noszą znamion patologii, wymienia się m.in. osłabienie pamięci krótkotrwałej, podwyższenie podatności na dystrakcję, zmniejszoną szybkość odroczonego przypominania sobie materiału. Oprócz tego u osób w wieku podeszłym osłabieniu ulega pamięć prospektywna, trudniej może być im aktualizować pewne nazwy, a niekiedy z powodu problemów w zakresie pamięci operacyjnej przetwarzanie długich i skomplikowanych komunikatów może nastręczać trudności. Wszystko powyższe wynika z oddziaływania czasu na mózg i mieści się w granicach normy. Uważa się, że wpływ opisywanych problemów na efektywność komunikacji jest niewielki i nie przekreśla szansy na porozumienie się.
Zdarzają się jednak zmiany, których obecność może świadczyć o pewnej patologii, np. o postępującym procesie otępiennym. W tym przypadku zdolność do komunikowania się stopniowo słabnie, aż ostatecznie zostaje całkowicie zniesiona. Wśród takich zmian wymienia się m.in. zaburzenia świadomości i orientacji, objawy psychotyczne (zaburzenia spostrzegania – omamy, a także zaburzenia treści myślenia – urojenia). Oprócz tego pojawiają się formalne zaburzenia myślenia, czyli np. przyspieszenie lub spowolnienie jego toku w sposób uniemożliwiający prowadzenie jednego wątku myślowego. Wskutek urazów mózgu lub w efekcie postępowania procesu dementywnego może wystąpić również apraksja – są to zaburzenia przeprowadzania celowych, wyuczonych czynności. Jeśli deficyty dotyczą praksji oralnej, sformułowanie wypowiedzi może stanowić istotny problem. U pacjentów po udarach, zwłaszcza lewej półkuli mózgu, często rozwija się afazja – stan ten upośledza kompetencje językowe jednostki, bezpośrednio wpływając na zdolność do rozumienia mowy lub jej nadawania.

Problemy wieku podeszłego, komunikowanie się i jakość życia

Wyzwania, którym stawiają czoła osoby wkraczające w jesień życia, nierzadko utrudniają lub wręcz całkowicie uniemożliwiają udział w procesie efektywnej komunikacji. Lista problemów jest długa, począwszy od trudności wynikających z wieku, a na stanach chorobowych skończywszy. I tak np. u osób starszych istotną przeszkodę na drodze do osiągnięcia porozumienia mogą stanowić pogorszony słuch lub niewy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy