Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

21 maja 2021

NR 43 (Maj 2021)

Jedzenie zmysłami – autorski program Cibus Sanus

26

Cibus Sanus opiera się na fundamencie komunikacji, na którym stoją kolejno równie istotne filary metody, tj.: stymulacja zmysłów, modelowanie, elementy muzykoterapii, działanie.

Na czym polega program Cibus Sanus?

Cibus Sanus (CS), czyli „jedzenie zmysłami”, jest autorskim programem Gabrieli Lorens, prowadzonym na turnusach neurologopedycznych dla dzieci z zaburzeniami karmienia i jedzenia, u których główną przyczyną odmowy spożywania pokarmów są deficyty sensoryczne. Kwalifikacje na zajęcia poprzedzone są całościową diagnozą i terapią indywidualną.
Punktem odniesienia proponowanych zajęć jest obcowanie z jedzeniem przy udziale wszystkich zmysłów. Zajęcia odbywają się w małej grupie dzieci (3–5 osób), którym towarzyszą rodzice lub terapeuci. Stosowane u poszczególnych pacjentów techniki i potrzeby mogą się różnić, co w dużej mierze uzależnione jest od tego, jakie produkty, kolory, zapachy są unikane czy ograniczane.
Grupowa stymulacja Cibus Sanus opiera się na fundamencie komunikacji, na którym stoją kolejno równie istotne filary metody, tj.: stymulacja zmysłów, modelowanie, elementy muzykoterapii, działanie (rys. 1). 
 Jednym z ważniejszych elementów terapii dziecka jest wdrożenie odpowiedniego systemu komunikacji. Dziecko, które nie ma możliwości porozumiewania się, nie może aktywnie uczestniczyć w życiu rodzinnym, społecznym czy też w zaproponowanej aktywności. Zajęcia Cibus Sanus, w zależności od potrzeb dziecka, są wsparte komunikacją wspomagającą lub alternatywną (ang. Augmentative and Alternative Communication – AAC), czyli „wszelkimi sposobami umożliwiającymi osobom ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi przekazywanie i odbieranie komunikatów”1. Podczas zajęć w celu wzmocnienia komunikacji wykorzystywane są zarówno pojedyncze symbole PCS, MÓWik, tablice uczestnictwa, gesty MAKATON, jak i gesty GORA Gabrieli Lorens, wspierające czynną stronę mowy. 
Użycie podczas zajęć poszczególnych produktów spożywczych najpierw jest zapowiadane, a dopiero potem są one prezentowane w rzeczywistości. Pozwala to na stopniowe oswajanie się dziecka z jedzeniem. Również aktywności wymagają zapowiedzi i modelowania. 

POLECAMY

Jedzenie zmysłami według Cibus Sanus

Każdy posiłek powinien być ucztą dla zmysłów. Niestety, nie jest to takie oczywiste w przypadku dzieci z ASD. Przyjmowanie pokarmów angażuje wszystkie systemy sensoryczne, dlatego zmysły odgrywają bardzo ważną rolę w terapii karmienia i jedzenia. Podczas zajęć kluczowe jest umiejętne dozowanie bodźców dla poszczególnych zmysłów, a także przesuwanie linii komfortu dziecka, tak aby proponowane aktywności nie prowadziły do nieprzyjemnych doznań i stresu.
Połowa naszego mózgu jest zaangażowana w to, co widzimy, a odbieraniem smaku zajmuje się bezpośrednio zaledwie tylko ok. 1% mózgowia. Kolor, kształt proponowanego jedzenia wpływa na odbiór wrażeń smakowych. Sama chęć patrzenia na jedzenie jest więc dużym sukcesem w terapii. Śledzenie wzrokiem procesu przetwarzania produktów spożywczych na różne dania stwarza bardzo dobrą sytuację terapeutyczną. W celu przesuwania strefy komfortu w przypadku dziecka, które akceptuje tylko jeden kolor jedzenia (np. kolor ziemisty), należy zaproponować jedzenie w kolorze zbliżonym. Jeśli dziecko spożywa w domu wyłącznie placki, należy bazować podczas zajęć na kształtach okrągłych aby zbudować pewną kładkę komfortu dla pacjenta.
 

Rys. 1. Filary grupowej stymulacji Cibus Sanus


Możliwość powąchania jedzenia jest wstępem do tego, aby go dotknąć i posmakować. Zapach silnie kojarzy się ze smakiem. W pierwszej części trwania zajęć CS przygotowywany jest posiłek, który następnie poddawany jest obróbce termicznej, a mianowicie pieczeniu. Zapach – w zależności od grupy terapeutycznej – może być wzmocniony (np. przez zastosowanie olejków waniliowych lub śmietankowych) albo przytłumiony.
To, w jaki sposób czujemy, wpływa na nasze doznania kulinarne. Duże znaczenie podczas terapii ma zmysł dotyku. Podczas zajęć SC nie korzysta się ze sztućców. Produkty spożywcze dotykane są w miarę możliwości rękoma. Nigdy nie zmuszamy dziecka do dotykania jedzenia, jeśli nie ma na to przyzwolenia z jego strony. W takim przypadku należy wspierać dziecko poprzez modyfikację otoczenia i zezwolenie na pośrednią interakcję z pokarmem, np. dotykając pokarmu znajdującego się w woreczku strunowym, przez rękawiczkę czy też ręką rodzica. Dzięki dużej liczbie receptorów zlokalizowanych na podeszwie stopy, w opuszkach palców i śluzówce jamy ustnej możemy powoli przybliżać do twarzy strefę komfortu dziecka, rozpoczynając zabawę od dotykania jedzenia gołą kończyną.

Elementy muzykoterapii w programie Cibus Sanus

Podczas grupowej stymulacji funkcji pokarmowych CS muzyka towarzyszy grupie podczas trwania niemal całych zajęć. Terapeuta śpiewa na nutę znanej melodii (rys. 2) treść następujących po sobie różnych aktywności wykonywanych podczas terapii. W miarę możliwości do śpiewu, nucenia dołączają również dzieci i ich rodzice. Podstawową zasadą tego filaru jest wykorzystanie niezmiennej struktury piosenki. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu przejawiają potrzebę uporządkowania, czyli tego, co muzyka zawiera w wielu jej elementach, takich jak melodia, harmonia, rytm, frazowanie oraz dynamika2. To z kolei daje im poczucie bezpieczeństwa. Treść piosenki przedstawia kolejność wykonywanych działań, przybliża wykonywanie poszczególnych aktywności oraz zapoznaje z wykorzystywanymi podczas zajęć produktami spożywczymi, owocami, warzywami itp. Słowa piosenki ilustrują również pozytywne odczucia, które powinny płynąć z poszczególnych zmysłów. Tempo piosenki, wykorzystanie instrumentów z oprzyrządowania Orffa3 o radosnym, lekkim brzmieniu oraz często punktowany rytm sprzyjają wywołaniu pozytywnych emocji u uczestników zajęć. Muzyka w znaczny sposób ułatwia dziecku z ASD zdobywanie doświadczeń sensorycznych, dotykowych i słuchowych poprzez odczuwanie wydobywanego dźwięku oraz samo słuchanie. Muzyka motywuje do swobodnego i naturalnego uczestnictwa w procesie oswajania z jedzeniem.
Śpiew jest procesem polegającym na skoordynowaniu pracy mięśni oddechowych, mięśni krtani, gardła i aparatu artykulacyjnego, jednak nie można oddzielać głowy od reszty ciała. Zatem śpiewamy całym ciałem4. Melodia wyśpiewywanej frazy, rytm czy też samo artykułowanie tekstu regulują i systematyzują oddech, normalizują napięcie mięśniowe, wyzwalając tym samym pokłady energii. Śpiew wymaga przyjęcia fizjologicznej postawy ciała, która jest niezbędna w prawidłowym wzorcu przyjmowania pokarmów.
Metaxia Pavlakou dowiodła w swoich badaniach, że śpiew może mieć przełożenie na pozytywne doznania podczas przygotowywania, a nawet spożywania posiłku5. Również doniesienia Susan Wolley o efektach muzykoterapii u pacjentów z jadłowstrętem psychicznym są dowodem na korzystny wpływ muzyki przy zaburzeniach karmienia i jedzenia6. Podkreślano bowiem, że w pierwszej fazie muzykoterapii pacjenci koncentrowali się na możliwie największym zużyciu energii podczas zajęć, a głównym celem terapeuty było odwrócenie ich uwagi w kierunku muzyki. Wspomnieć należy, że aktywność pacjentów polegała na grze na instrumentach, słuchaniu muzyki czy zajęciach rytmiczno-relaksacyjnych. W następnych etapach próbowano uzyskać redukcję negatywnych myśli, zwiększyć ekspresję uczuciową, poprawić relacje w grupie, usprawnić komunikatywność7.
W tym, jak odbieramy smak potrawy czy napoju, ważną rolę odgrywają tony w muzyce. Niskie tony powodują, że jedzenie wydaje nam się bardziej gorzkie, a tony wysokie – że słodkie8.
 

Rys. 2. Melodia piosenki o mieszaniu ciasta: „Mieszamy, mieszamy, ciasto zamieszamy; Mieszamy, mieszamy, ciasto zamieszamy”
(Źródło własne za utworem Dzień Dobry)


Modelowanie w Cibus Sanus

Kolejnym filarem CS jest modelowanie, czyli dawanie przykładu. Często jest ono wykorzystywane w leczeniu zaburzeń lękowych. Polega na uczeniu się za pomocą doświadczeń, obserwacji i naśladownictwa pożądanych zachowań prezentowanych przez rodziców, rodzeństwo, rówieśników czy terapeutów. Jest efektywnym sposobem nauczenia dziecka, jak coś zrobić, poprzez pokazanie mu tego. Dzięki modelowaniu można również wpłynąć na lepszą adaptację dziecka do zaproponowanej sytuacji terapeutycznej9. W zajęciach SC oprócz terapeutów i rodziców uczestniczy również dziecko, które nie przejawia żadnych zaburzeń przetwarzania sensorycznego i od samego początku czerpie z zajęć przyjemność i satysfakcję, karmiąc swoje zmysły zapachem, widokiem, dotykiem i smakiem jedzenia. W ten sposób oprócz modelowania poszczególnych czynności modelowane są również pozytywne emocje.

Działanie

Budowanie rusztowania dla myślenia, rozumowania, rozwijania zdolności do pokonywania trudności, rozwijania poczucia skuteczności związane jest z wdrożeniem w proces nauki działania. Podczas zajęć CS oswajanie z jedzeniem odbywa się przez działania zgodne z zasadą Konfucjusza: „Powiedz mi, a zapomnę, pokaż mi, a zapamiętam, pozwól mi zrobić, a zrozumiem”10. Treść piosenki, modelowane aktywności podparte komunikacją wspomagającą i alternatywną ukierunkowują grupę do działania. 
Rodzice dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu stale poszukują wsparcia i różnych rozwiązań w tym ważnym zakresie, jakim jest karmienie czy też samodzielne jedzenie. Wspólne posiłki, rodzinne wyjścia do restauracji znacząco wpływają na jakość życia nie tylko dziecka, lecz także całej jego rodziny. W tym celu terapeuta wraz z dzieckiem i jego rodzicami powinni pracować w triadzie, aby zadbać o właściwą sensoryczną organizację otoczenia, optymalną do zminimalizowania stresu i poprawy w zakresie karmienia i jedzenia.


Literatura:

  • Gałęska-Tritt J., Śpiewam solo i w zespole. Psychofizjologia śpiewu dla każdego, Poznań 2009.
  • Grycman M., Kaczmarek B.B., Podręczny słownik terminów AAC (komunikacji wspomagającej i alternatywnej), Kraków 2014.
  • Pavlakou M., Benefits of Group Singing for People with Eating Disorders. Preliminary Findings from a on-Clinical Study, Oxford 2009.
  • Spence Ch., Gastrofizyka, Warszawa 2018.
  • Wigram T., Elefant C., Therapeutic Dialogues in Music. Nurturing Musicality of Communication in Children with Autistic Spectrum Disorder and Rett Syndrome [w:] Malloch S., Trevarthen C. (red.), Communicative Musicality. Exploring the Basis of Human Companionship, Oxford 2009.
  • Wojnar A., Nowa era reklamy, „Alma Mater” 2010, nr 129, s. 29.
  • Wolley S., Experiential Therapies for Eating Disorders [...] Hornyak L.M., Baker E.K., Nowy Jork 1989, s. 339.

Przypisy:

  1. Grycman M., Kaczmarek B.B., Podręczny słownik terminów AAC (komunikacji wspomagającej i alternatywnej), Kraków 2014, s. 347–348.
  2. Wigram T., Elefant C., Therapeutic Dialogues in Music. Nurturing Musicality of Communication in Children with Autistic Spectrum Disorder and Rett Syndrome [w:] Malloch S., Trevarthen C. (red.), Communicative Musicality. Exploring the Basis of Human Companionship, Oxford 2009.
  3. Zestaw Orffa – specjalnie skomponowane zestawy instrumentów perkusyjnych, które służą do muzycznej zabawy i jednoczesnej edukacji muzycznej dzieci.
  4. Gałęska-Tritt J., Śpiewam solo i w zespole. Psychofizjologia śpiewu dla każdego, Poznań 2009.
  5. Pavlakou M., Benefits of Group Singing for People with Eating Disorders. Preliminary Findings from a on-Clinical Study, Oxford 2009.
  6. Wolley S., Experiential Therapies for Eating Disorders, ed. by L.M. Hornyak, Baker E.K., Nowy Jork 1989, s. 339.
  7. Tamże.
  8. Spence Ch., Gastrofizyka, Warszawa 2018.
  9. Kratochvil S., Psychoterapia, Warszawa 1984, s. 278.
  10. Wojnar A., Nowa era reklamy, „Alma Mater” 2010, nr 129, s. 29. 

Przypisy