Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

21 listopada 2018

NR 28 (Listopad 2018)

Dlaczego SAZ?
Stosowana analiza zachowania w terapii osób ze spektrum autyzmu i nie tylko

Stosowana analiza zachowania to podejście naukowe umożliwiające rozumienie różnych zachowań. Wykorzystuje ona wieloletnie doświadczenia, liczne badania, teorie i zasady dotyczące zachowań rozumianych bardzo szeroko – nie tylko jako te, które wiążą się z osobami ze spektrum autyzmu.

 

Dlaczego nasi pacjenci, klienci, dzieci zasługują na stosowaną analizę zachowania (SAZ)? Odpowiedź jest złożona, szczególnie w naszych warunkach edukacyjnych. Dostępność SAZ jest bowiem ograniczona, a często obarczona wieloma mitami. W Polsce SAZ (ang. Applied Behavior Analysis – ABA) jest powszechnie kojarzona z terminem terapia behawioralna, który nie w pełni oddaje, czym SAZ jest rzeczywiście.

Cel i zakres stosowanej analizy zachowania

Głównym celem stosowanej analizy zachowania jest spowodowanie znaczącej zmiany w istotnych społecznie zachowaniach pacjenta poprzez wykorzystanie podejścia opartego na nauce i analizie. Zmiana nie musi dotyczyć wyłącznie dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. SAZ znajduje zastosowanie w większości dziedzin życia (Dinovi 2018). Gdy włączamy telewizor, możemy zobaczyć stosowaną analizę zachowania… na ekranie. Wielu z nas ogląda zagraniczne seriale. Serial „Zabójcze umysły” ukazuje pracę specjalnej jednostki FBI, w której skład wchodzą analitycy zachowania zajmujący się profilowaniem kryminalnym.
SAZ znajduje zastosowanie nie tylko w edukacji specjalnej, ale również w szkołach ogólnych, w których są wykorzystywane techniki nauczania precyzyjnego (ang. Precision Teaching) czy nauczania bezpośredniego (ang. Direct Instruction), które znacząco podnoszą efektywność pracy nauczycieli i osiągnięcia uczniów.
SAZ jest również szeroko wykorzystywana w pracy z menedżerami, korporacjami w ramach zarządzania zachowaniami w organizacji (OBM) (Cooper, Heron, Heward 2013). Z technik SAZ korzystają logopedzi, trenerzy personalni, dietetycy itd.

SAZ w Polsce

Na terenie Polski stykamy się z SAZ głównie w pracy z dziećmi z zaburzeniami rozwoju. Analitycy zachowania, specjaliści pracujący z wykorzystaniem SAZ często posługują się argumentem (i powołują się przy tym na badania naukowe), że skuteczność SAZ udowodniono naukowo. Jednak samo odwołanie do badań naukowych jest niewystarczające. Dlatego w rozmowach z rodzicami, specjalistami powinniśmy zwrócić uwagę na inne korzyści płynące z tego podejścia.

Korzyści płynące z SAZ w terapii osób ze spektrum autyzmu

Mary Beth Walsh z Caldwell College stworzyła listę powodów, dla których nasi podopieczni (dzieci) zasługują na SAZ. Tworząc tę listę, opierała się na własnych doświadczeniach wynikających z terapii jej syna (Walsh 2011). Zatem dlaczego SAZ?

  • Osoby z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ może ich ona przygotować do samostanowienia, do bycia rzecznikami samych siebie. Dbając o możliwie najbardziej efektywną naukę, umożliwiamy osobom z zaburzeniami osiąganie coraz bardziej złożonych umiejętności. Każde dziecko, każda osoba, która radzi sobie w sklepie, komunikacji miejskiej, staje się rzecznikiem samego siebie. Sprawiając, że osoby ze spektrum są samodzielne, pokazujemy, iż wiele umiejętności nie jest zarezerwowanych wyłącznie dla osób neurotypowych. Prawdopodobnie każdy z nas zetknął się kiedyś z osobą, o której nie wiedział, że ma diagnozę autyzmu. Każda osoba powinna otrzymać szansę na pokazanie własnego potencjału. Każde dziecko zasługuje na to, aby nauczyć się wszystkiego, czego może się nauczyć. Każde dziecko zasługuje na efektywną terapię i to od rodziców i specjalistów zależy, czy ją otrzyma.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ kiedyś może zabraknąć dorosłych, którzy się nimi opiekują. Żaden rodzic nie lubi myśleć o tym, co się stanie w sytuacji, kiedy go zabraknie. Rodzice osób z zaburzeniami rozwoju, w odróżnieniu od pozostałych rodziców, myślą o tym często, a nawet codziennie. Od wieku przedszkolnego przygotowujemy dzieci do samodzielności, zaczynając od samoobsługi, po umiejętność zadbania o siebie, proszenia o pomoc czy reagowania na sytuacje, w których ktoś je krzywdzi. Wielu rodziców dzieci w wieku szkolnym boryka się np. z problemem, w jaki sposób nauczyć dzieci, co mają zrobić w sklepie, w hali sportowej, gdy coś je boli itd. Korzystając z terapii opartej na SAZ, można nauczyć zachowań, które umożliwią bezpieczne, samodzielne funkcjonowanie.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda ta może nauczyć rodziców, jak reagować w konkretnym momencie. Wychowanie dzieci z zaburzeniami bardzo często wymaga od rodziców nabycia wielu umiejętności terapeutycznych. To rodzice spędzają najwięcej czasu ze swoimi dziećmi, więc oni również powinni umieć wykorzystać efektywnie wiele z zasad, technik stosowanych przez terapeutów. Dopiero podczas terapii domowej zauważamy, z jakimi trudnościami borykają się rodzice. W wielu przypadkach pomoc jest możliwa tylko przez wsparcie bezpośrednie w domu. Odpowiednie pokazanie, kształtowanie zachowań, uczenie technik pozwala zmieniać życie rodzin. Rodzin, które bardzo często doświadczają wykluczenia społecznego, bo ze względu na zachowania swoich dzieci nie mogą pójść np. na plac zabaw czy do kina i czuć się w tych miejscach bezpiecznie.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ terapia ta pozwala rodzicom i nauczycielom skupić się na ich mocnych stronach i preferencjach. Stosowana analiza zachowania zwraca olbrzymią uwagę na mocne strony dziecka, jego ulubione rzeczy i motywację. Uczy „łapać” wszelkie możliwe sytuacje do uczenia, sprawiając, że każda minuta może być nauką. Terapia powinna zacząć się od dokładnej oceny umiejętności danej osoby. Korzystanie z narzędzi takich jak VB-MAPP pozwala ocenić poziom funkcjonowania dziecka, posiadane przez nie umiejętności, a następnie wykorzystać je do uczenia kolejnych. Każda nowa wypracowana umiejętność powinna opierać się na umiejętnościach, które dana osoba już opanowała.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda ta może nauczyć je umiejętności niezbędnych do zdobycia przyjaciół. Dla dzieci z zaawansowanymi umiejętnościami komunikacyjnymi SAZ może być szansą na rozwijanie umiejętności społecznych: może nauczyć, jak prowadzić rozmowy, w jaki sposób nawiązywać przyjaźnie, jak bawić się z rówieśnikami. Podejście „zachowania werbalne” (ang. Verbal Behavior), które jest częścią stosowanej analizy zachowania, jest najlepszym przykładem tego, jak można efektywnie uczyć umiejętności społecznych i nie tylko. Opierając się na motywacji dzieci, możemy sprawić, że nasi podopieczni zaczną zauważać innych przebywających w ich otoczeniu. Zaczną szukać kontaktu, wchodzić w interakcje, prosić o wspólną zabawę czy po prostu o podzielenie się cukierkami. Aby jednak to było możliwe, musimy zapewnić odpowiednią bazę podstawowych umiejętności, np. rozwinąć dobrze motorykę, żeby dziecko mogło się bawić. Gdy będzie umiało się bawić, to będzie mogło również bawić się potem z innymi dziećmi.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ podejście to jest najlepszą ochroną przed niskimi wymaganiami. Bardzo mocną stroną SAZ jest nacisk na terapeutów, aby zbierali dane z pracy osobami, stale się kształcili oraz w swojej pracy opierali się na kodeksie etycznym. W słowniku terapeuty wykorzystującego SAZ nie powinno być słowa „wydaje mi się”. Dzięki stale zbieranym informacjom i danym terapeuci mogą podejmować efektywne decyzje, zmieniać sposoby uczenia, kształtować zachowania, ograniczając ryzyko pomyłki do minimum, np. ryzyko tego, że uczymy czegoś, co jest poza zasięgiem pacjenta lub za proste dla niego. Dzięki rzetelnym informacjom możemy sprawić, że nauka będzie efektywniejsza, a pacjent będzie się uczyć szybciej i więcej.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda sprawia, że ich rodzice stają się dla nich najlepszymi rodzicami, jakimi tylko mogą być. Wszyscy rodzice chcą pomóc swoim dzieciom osiągnąć im pełny potencjał. Wychowanie dzieci ze spektrum autyzmu wymaga w wielu sytuacjach ogromnego wysiłku, który rodzice wkładają m.in. w wożenie dzieci na terapię czy też samodzielne uczenie nowych umiejętności w domu. SAZ wielu rodzinom pomógł poprawić warunki życia, poziom funkcjonowania rodziny i dzieci, a także umożliwił osiągnięcie pełnego potencjału umiejętności chorej osoby. Może być to potencjał przejawiający się w samodzielnym funkcjonowaniu, np. zakupy ale również w grze na trąbce, perkusji czy też malowaniu obrazów.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ są ludźmi. Gdy popatrzymy na historię autyzmu, zobaczymy zakłady psychiatryczne, domy opieki społecznej itd. Przez wiele lat osobom ze spektrum autyzmu zabierano pierwiastek ludzki, zamykając je i odseparowując od środowiska. Musimy sobie zdać sprawę, że autyzm jest częścią ludzkiej natury, on jest wśród nas i przynajmniej na razie zostanie. Uniemożliwiając dostęp do efektywnych terapii, dobrych szkół specjalistów, zabieramy chorym pierwiastek ludzki i ograniczamy ich rozwój. Skazując na wykluczenie społeczne, sprawiamy, że znikają ze społeczeństwa. Przestajemy zauważać problem, który jednak nie znika, a jedynie zostaje zamknięty w czterech ścianach, tak aby nikt go nie widział.
  • Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda ta jest skuteczna, a jej podstawą jest największa liczba badań naukowych dotyczących wszystkich interwencji i terapii.

W raporcie NAC 2015 r. (//www.nationalautismcenter.org) stwierdzono, że 2/3 ustanowionych interwencji terapeutycznych w przypadku autyzmu (czyli takich, które w sposób naukowy dowodzą swojej skuteczności) bazuje na behawioryzmie. Pozostała jedna trzecia wywodzi się z tego nurtu. Wyniki raportu jedno...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy