Dołącz do czytelników
Brak wyników

Książki i Wydarzenia

21 marca 2018

NR 24 (Marzec 2018)

Diagnoza i terapia psychologiczna dziecka z Opóźnionym Rozwojem Mowy

0 549

Problemy związane z diagnozą i terapią opóźnionego rozwoju mowy (ORM) u dziecka dotyczą nie tylko spraw ściśle związanych z logopedią, ale również wielu aspektów psychologicznych. Każdy przypadek może mieć inne przyczyny, a więc wymaga szczegółowej diagnozy. W artykule omówiono uwarunkowania diagnozy psychologicznej oraz rozmaite metody stosowane podczas diagnozy i w trakcie terapii psychologicznej dziecka z ORM.

Specyfika ORM z punktu widzenia psychologa

Opóźniony rozwój mowy jest dla psychologa pojęciem złożonym. Różnorodność objawów oraz patomechanizmów, jaka występuje przy powyższym zaburzeniu, przysparza wielu trudności diagnostycznych. Rodzice – którzy niepokoją się, że ich dziecko nie chce mówić, rozmawiać z rówieśnikami lub że zniekształca wyrazy czy nie mówi wcale – odwiedzają gabinet logopedy bądź psychologa. Mimo że wybór specjalisty najczęściej pada na logopedę, często niezbędna okazuje się diagnoza psychologiczna. 
Z uwagi na liczne objawy oraz genezę powstania opóźnienia rozwoju mowy (ORM) psycholog musi przeprowadzić szczegółową anamnezę związaną z rozwojem dziecka, poczynając od jego poczęcia. Szczegółowość diagnozy psychologicznej będzie zależała w dużej mierze od tego, czy logopeda dokonał już wstępnego rozeznania. 

Uwarunkowania diagnozy psychologicznej

Jeśli dziecko zostało skierowane do psychologa przez logopedę i wykazuje charakterystyczne objawy dla prostego opóźnionego rozwoju mowy (PORM), to diagnoza psychologiczna będzie się koncentrować głównie na sferze emocjonalnej, społecznej i środowiskowej. Jednakże, gdy zaistnieją wątpliwości co do rozwoju dziecka i jego funkcjonowania, wówczas konieczne będzie dodatkowe zbadanie sfery poznawczej. Podobne kroki psycholog będzie musiał poczynić w przypadku przypuszczenia, że ma do czynienia z samoistnym opóźnionym rozwojem mowy (SORM). 
W przypadku jednak, kiedy specjalista wysuwa podejrzenie niesamoistnego opóźnionego rozwoju mowy (NORM), sytuacja znacząco się komplikuje. Psycholog musi dokonać dokładnej oceny rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego dziecka. Należy również wykonać rozpoznanie różnicowe dotyczące wielu chorób i zaburzeń, w tym autyzmu, niepełnosprawności intelektualnej czy poważnych wad OUN. 

Z uwagi na złożoność opóźnień rozwoju mowy proces diagnozy psychologicznej może okazać się dłuższy i bardziej skomplikowany. W zależności od zgłoszonego problemu oraz prezentowanych objawów psycholog dokonuje diagnozy: 

  • środowiska, w którym dziecko żyje: postaw wychowawczych rodziców, wpływu rodzeństwa, opiekunów i nauczycieli,
  • predyspozycji intelektualnych: ilorazu inteligencji, funkcji percepcyjno-motorycznych, koncentracji uwagi,
  • sfery emocjonalno-społecznej: siły reakcji emocjonalnych i behawioralnych oraz ich wpływu na funkcjonowanie społeczne. 

Analiza środowiska życia dziecka 

Zadaniem psychologa jest ocena, czy dziecko otrzymuje odpowiednie wzorce, aby mowa mogła się rozwijać. Czy dziecko nie jest zaniedbane emocjonalnie i poznawczo, czy rodzic poświęca dziecku czas i czy stara się je rozwijać poznawczo, zapewniając dopływ różnorodnych bodźców odpowiednich dla wieku. Psycholog musi dowiedzieć się również, jaka jest relacja między rodzicami, rodzeństwem, czy dziecko wychowuje się w środowisku wielojęzycznym. Nie bez znaczenia jest również odpowiednia motywacja, a więc stosowanie różnorodnych wzmocnień pozytywnych. Psycholog diagnozuje, czy rodzice prezentują właściwe postawy wychowawcze, jakie błędy popełniają i jaka jest siła więzi między nimi a dzieckiem. Często dowiaduje się, jaka jest hierarchia osób ważnych w życiu dziecka, a także jaki jest stopień zaspokojenia jego potrzeb życia rodzinnego. 
Jedną z częstych przyczyn prostego opóźnienia rozwoju mowy są błędy wychowawcze rodziców i środowiska, w którym dziecko żyje. Dziecko, mając trudności w wymawianiu określonych głosek, może być karcone i demotywowane. W takich sytuacjach nawet u małych dzieci może pojawić się lęk przed mówieniem i oceną. Niewłaściwe postawy dorosłych mogą przyczynić się nawet do poważnych problemów emocjonalnych dziecka, utrudniając mu mówienie. Dlatego współpraca na linii psycholog-logopeda jest tak ważna.

Diagnoza predyspozycji intelektualnych

Rozwój poznawczy ściśle wiąże się z mową dziecka. Sprawność procesów umysłowych – takich jak zapamiętywanie, uczenie się przez naśladownictwo, percepcja słuchowa, koncentracja czy umiejętność wiązania prostych faktów – warunkuje poprawną naukę pierwszych dźwięków i wyrazów. Często w ORM niezbędne jest wykonanie badań predyspozycji intelektualnych. Prawidłowa diagnoza powinna obejmować nie tylko sam rozwój rozumowania analityczno-syntetycznego, ale również szereg funkcji percepcyjno-motorycznych . 
Jeszcze do niedawna niewątpliwie najpopularniejszym testem do badania był WISC-R – Skala Inteligencji Wechslera dla Dzieci. Z uwagi jednak na starą normalizację oraz brak możliwości badania dzieci poniżej 6. r.ż. aktualnie zaleca się stosowanie następujących metod:

  • Skala Inteligencji Stanford-Binet 5, opracowana przez Gale H. Roid, a przeznaczona dla dzieci w wieku od 2  do 18 lat,
  • DSR – dziecięca skala rozwojowa, opracowana przez Annę Matczak, Aleksandrę Jaworowską, Annę Ciechanowicz, Dianę Fecenec, Joannę Stańczak i Ewę Zalewską,  przeznaczona dla dzieci w wieku od 2 miesięcy do 3 lat,
  • Krótka skala rozwoju dziecka (KSRD), opracowana przez Magdalenę Chrzan-Dętkoś,  przeznaczoną dla dzieci w wieku od 12 miesięcy  do 12 lat,
  • IDS-P skale inteligencji i rozwoju dla dzieci w wieku przedszkolnym, w polskiej adaptacji Aleksandry Jaworowskiej, Anny Matczak i Diany Fecenec, przeznaczone dla dzieci w wieku od 3 do 5 lat,
  • IDS skale inteligencji i rozwoju dla dzieci, przeznaczone dla dzieci w wieku od 5 do 10 lat,
  • CFT 1-R Neutralny kulturowo test inteligencji Cattella (wersja 1. zrewidowana przez Rudolfa H. Weiβa i Jürgena Osterlanda), przeznaczona dla dzieci w wieku od 4 do 9 lat,
  • LEITER – Międzynarodowa wykonaniowa skala Leitera, przeznaczona dla dzieci w wieku od 3 do 15 lat,
  • KORP – Karty oceny rozwoju psychoruchowego, narzędzie diagnostyczne od 1. m.ż. do ukończenia 9. r.ż. wydawnictwa KOMLOGO.

Nie wszystkie podane wyżej testy badają ogólny iloraz inteligencji. Psycholog dobiera daną metodę do dziecka, zgodnie ze zgłaszanymi problemami oraz jego wiekiem. Dla psychologów dostępne są również różne testy do badania pamięci wzrokowej, słuchowej i koncentracji uwagi. Popularne są także tzw. baterie do oceny umiejętności psychoruchowych, gotowości szkolnej oraz niepowodzeń w nauce czytania i pisania. Wyniki umożliwiają dostosowanie określonych metod terapeutycznych. Nieharmonijność rozwoju poznawczego i obniżenie niektórych funkcji może współwystępować z opóźnieniami w rozwoju mowy.
Z uwagi na ścisłą zależność rozwoju poznawczego i mowy diagnoza psychologiczna w problemach logopedycznych okazuje się najczęściej niezbędna. Dzięki szybkiej interwencji specjalista będzie mógł dobrać odpowiednie metody terapii.

Badanie sfery emocjonalno--społecznej

Często bywa tak, że postawy rodzicielskie są właściwe, inteligencja rozwija się praw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy