Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

24 września 2018

NR 27 (Wrzesień 2018)

ABC emisji głosu

Co może zrobić logopeda, by uświadomić pacjentom, jak ważna jest higiena głosu? Jaki zaproponować im plan pracy nad emisją głosu?

Nigdy nie miałem problemu z mówieniem – ani jako dziecko, ani w liceum, ani na studiach. Ja w ogóle nie chodziłem do logopedy. Ale teraz wszyscy w pracy mówią mi, że mnie nie słyszą, nie rozumieją… Ostatnio w pracy było szkolenie z zakresu autoprezentacji – pani prowadząca szkolenie nagrywała nas kamerą, a potem mogliśmy siebie obejrzeć i odsłuchać. Proszę pani, ja sam siebie nie byłem w stanie zrozumieć…
mężczyzna, 34 lata

 

Nie mogę długo mówić, po prostu nie jestem w stanie prowadzić zajęć dłużej niż przez 3 lekcje. Kiedy zdarza się, że mam poprowadzić 6 lub 7 lekcji, zawsze mam na koniec dnia chrypkę, suchy kaszel, chrząkam… Laryngolog polecił nawilżać gardło, ale to pomaga tylko na chwilę. Dopiero rozpoczęłam pracę w zawodzie, a już zastanawiam się, jak długo będę w stanie tak pracować.
kobieta, 26 lat

 

W czym może pomóc logopeda?

Przytoczone cytaty wskazują na problemy z głosem, które zgłaszają pacjenci przychodzący do logopedy po pomoc. Niektórzy z nich zjawiają się u niego po konsultacji z lekarzem, inni sami. W poszukiwaniu pomocy nie pomagają jednak pacjentom ani wielość pojęć, z jaką się spotykają, ani utarte sposoby myślenia, np. takie, że logopeda to specjalista tylko od terapii dzieci. Sami pacjenci często dzielą się na dwie grupy – na takich, którzy przychodzą po pomoc, lecz sami nie dysponują pełną wiedzą, jakiej pomocy potrzebują, albo na takich, którzy życzą sobie, aby logopeda „naprawił” konkretny problem, np. zmniejszył tempo mówienia. Osobom z tej drugiej grupy często należy najpierw wytłumaczyć, z czym wiąże się praca nad prawidłową emisją głosu i że praca nad jednym konkretnym problemem nie może się odbywać w oderwaniu od ćwiczeń nad innymi kwestiami. Zgodnie z definicją emisja głosu jest to skoordynowany zespół czynności oddychania, fonacji i artykulacji oraz powstającego przy tym rezonansu, służący wydobywaniu i wysyłaniu głosu. Nie ma zatem możliwości, aby mówić o pełnej pracy nad głosem, jeśli nie dokonuje się ona na kilku ważnych płaszczyznach.

Fonacja

Jedną z najbardziej oczywistych, a jednocześnie najtrudniejszych kwestii, jaką przychodzi poruszać na zajęciach logopedycznych, jest sprawa rozluźnienia ciała, prawidłowej postawy ciała do mówienia i zniwelowania napięć w obrębie szyi, żuchwy i języka. Istnieje ścisły związek między postawą ciała a prawidłową fonacją, do której można przystąpić dopiero wówczas, kiedy pacjent świadomie rozpozna wszystkie napięcia obecne w jego ciele i postara się je zlikwidować. Jest to klucz do rozpoczęcia dalszej pracy, a mimo to pacjenci sprawiają wrażenie, jakby nie w pełni poważnie traktowali to zalecenie. Sztywna żuchwa w trakcie mówienia, napięte czoło i mięśnie twarzy, uniesione barki, sztywny kark i jednocześnie brak stabilnej postawy na obu stopach przenoszą się nieświadomie na napięcie w obrębie mięśni fonacyjnych. Problem stwarza fakt, że prawidłowego napięcia (rozumianego jako gotowość do pracy) mięśni odpowiedzialnych za fonację nie odczujemy, gdyż często pracują poza naszą uwagą, a ich prawidłowa praca może odbywać się wówczas, kiedy inne mięśnie są rozluźnione.

W pracy nad fonacją ogromne znaczenie mają ruchy żuchwy, które przede wszystkim warunkują otwarcie ust. Najważniejsza jest tutaj kwestia swobodnego opadania żuchwy, która powinna opadać siłą swojego ciężaru, a nie na skutek zamierzonego działania. Jest to potrzebne, aby powiększyć przestrzenie rezonansowe jamy ustnej przy jednoczesnym rozluźnieniu mięśni twarzy, szyi, gardła czy języka. Niestety, u pacjentów bardzo często obecny jest szczękościsk – stan, w którym zęby górne i dolne pozostają cały czas w kontakcie ze sobą, a nawet się zaciskają. Blokada żuchwy powoduje automatyczny zacisk krtani.

Podczas ćwiczeń żuchwy staramy się, aby pacjent znalazł swoje naturalne rozwarcie żuchwy, czyli miejsce, w którym żuchwa opuszcza się najniżej, przy odczuwalnym braku napięć. Należy pamiętać, że żuchwa podczas ćwiczeń powinna poruszać się tylko w płaszczyźnie góra – dół; nie ma potrzeby wysuwać jej do przodu ani nadmiernie na boki.

Ćwiczenia żuchwy:

  1. Wyobraź sobie, że jedziesz autobusem i strasznie chce ci się spać. Połóż głowę na oparciu fotela, zamknij oczy, rozluźnij mięśnie twarzy i barków. Stopniowo, spokojnie, coraz szerzej opuszczaj żuchwę i otwieraj usta, starając się, aby żuchwa opadała w całkowitym rozluźnieniu – nie dociskaj jej w dół. Otwórz oczy, przyjrzyj się, jak szeroko mogłeś otworzyć usta. Cały czas staraj się zwracać uwagę na to, aby nie pojawiły się żadne napięcia w obrębie szyi i żuchwy.
  2. Ułóż palce każdej dłoni w kształcie litery L (kciuk i palec wskazujący; reszta dłoni zamknięta). Palce wskazujące połóż po bokach twarzy, przy uszach; kciukami z obu stron podeprzyj żuchwę. Opuszczaj powoli żuchwę, jednocześnie starając się wyczuć palcami wskazującymi moment, w którym żuchwa osiągnie swe maksymalne rozwarcie (pod palcami wskazującymi poczujesz charakterystyczne kulki). Przymknij lekko żuchwę, tak aby nie odczuwać napięcia, lecz wciąż trzymaj ją opuszczoną. Oto twoje naturalne otwarcie żuchwy. Jeżeli masz wrażenie, że żuchwa jest ledwie otwarta, a i tak czujesz napięcie, być może mięśnie są już przyzwyczajone do ciągłego stanu skurczu. Poprzez wykonywanie ćwiczeń stan ten należy zmienić, aż do odczucia pełnej swobody.

Poza rozluźnieniem i ćwiczeniami żuchwy logopeda powinien dobrać ćwiczenia języka, warg oraz podniebienia miękkiego tak, aby należycie przygotować pacjenta do pracy głosem.

Ćwiczenia języka:

  1. Na zmianę układaj język w kształt „kociego grzbietu” (wybrzuszony środek języka) oraz „łyżeczki” (język wklęsły).
  2. Przyjmuj układ języka i warg jak przy wymowie samogłosek [a], [o], [e], [u], [i], [y] i staraj się utrzymać przez chwilę to ułożenie. Nie wymawiaj przy tym samogłosek, nawet szeptem.
  3. Dla zobrazowania swobody i właściwej pozycji języka ćwicz układ charakterystyczny dla samogłoski [y].
  4. Wykonaj „młynek” językiem, najpierw przy ustach zamkniętych, następnie przy otwartych. Wykonuj językiem spokojne i powolne obroty wewnątrz jamy ustnej, najpierw w lewo, później w prawo.
  5. Czubkiem języka przejeżdżaj po podniebieniu od wałka dziąsłowego, umiejscowionego za g...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy