Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współwystępowanie zaburzeń psychicznych w zespole Aspergera

Artykuły z czasopisma | 7 listopada 2014 | NR 4
0 48

Zdiagnozowanie zespołu Aspergera  nadal napotyka na duże trudności, mimo ustanowienia kryteriów jego rozpoznania, które znane są od 20 lat. Badania dotyczące tego zaburzenia wskazują, że rodzice dzieci z ZA są dość wcześnie zaniepokojeni ich nietypowym rozwojem (średnio kiedy dziecko ma 3 lata) i dość szybko (po około 1 roku) poszukują pomocy u profesjonalistów. Prawidłowe rozpoznanie zostaje jednak postawione z dużym opóźnieniem – najczęściej pomiędzy 10. a 13. rokiem życia. Profesjonaliści zbyt często uspokajają rodziców lub opiekunów, uznając, że wszystko jest w porządku lub że prezentowane problemy są wariantem rozwojowym, który ustąpi wraz z wiekiem dziecka.

W badaniu przeprowadzonym w Klinice Psychiatrii Wieku Rozwojowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego wykazano, że rodzice dzieci, które później otrzymały diagnozę ZA, najczęściej zgłaszali się do specjalistów z dziećmi w wieku 4–7 lat, jednak rozpoznanie postawiono średnio w wieku ok. 12 lat. Wynika z tego, że dzieci z ZA przez wiele lat nie otrzymują właściwych form wsparcia i terapii, podczas gdy wczesne podjęcie terapii związane jest z lepszym rokowaniem co do ich funkcjonowania. 

POLECAMY

Przyczyną trudności diagnostycznych jest fakt, że we wczesnym okresie życia objawy mogą być dyskretne lub niecharakterystyczne, a bardziej widoczne stają się wraz z wiekiem dziecka, kiedy to wzrastają wymagania co do umiejętności społecznych. Zdarza się też, że objawy są bardzo typowe, ale ulegają przeoczeniu, gdy podczas stawiania diagnozy nie bierze się pod uwagę całościowych zaburzeń rozwoju (spektrum autyzmu) i odpowiednio nie ukierunkujemy wywiadu i obserwacji dziecka. Mogą być także rozpoznane jedynie zaburzenia współwystępujące (np. zaburzenie opozycyjno-buntownicze, ADHD, fobia społeczna, zaburzenia tikowe) lub postawione błędne rozpoznanie (np. ADHD, zaburzenia zachowania, zaburzenia zachowania i emocji, zaburzenie schizotypowe i in.) – gdy nie zostanie uwzględnione podłoże problemów behawioralnych występujących u dziecka. Tak więc dziecko może otrzymać niepełną lub błędną diagnozę, co pociąga za sobą zalecenia terapeutyczne nie w pełni dostosowane do potrzeb dziecka. 

We wczesnym okresie rozwoju dziecka rodziców najczęściej niepokoi jego nadmierna ruchliwość, problemy w koncentracji uwagi, większe skupienie na przedmiotach niż ludziach, trudności w skupieniu uwagi dziecka na tym, co chcą mu pokazać opiekunowie, nietypowe zabawy, duże trudności adaptacyjne w momencie pójścia do przedszkola lub szkoły, trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji z rówieśnikami, izolowanie się od rówieśników lub nieadekwatne próby kontaktów z nimi, brak zabaw z rówieśnikami lub domaganie się zabaw według jego zasad, stereotypowe, specyficzne zainteresowania i przywiązanie do rytuałów, stwarzające problemy w życiu codziennym, natręctwa, brak reakcji na polecenia i prośby, wcześnie pojawiające się zachowania opozycyjno-buntownicze, zachowania niszczycielskie, wybuchy złości, nieustępliwość i problemy z empatią. 

Wielokrotne zmiany placówek oświatowych (przedszkola, szkoły) związane z brakiem dostosowywania się dziecka do zasad, częste wybuchy złości i agresja, brak przyjaciół, odrzucenie przez środowisko rówieśnicze przy wywiadzie wskazującym na dobrą sytuację środowiskową (prawidłowe umiejętności wychowawcze rodziców, akceptujący, związani z dzieckiem rodzice) mogą ukierunkować proces diagnostyczny w kierunku ZA. W psychiatrii dzieci i młodzieży częstym zjawiskiem jest współwystępowanie różnych zaburzeń u jednego pacjenta. Istnieją dane wskazujące, że nawet 100% dzieci z ZA ma przynajmniej jedno rozpoznanie dodatkowe. Są to zaburzenia należące tak jak ZA do zaburzeń neurorozwojowych lub zaburzenia, które mogą być wynikiem trudności adaptacyjnych związanych z objawami ZA bądź wynikiem niekorzystnych zdarzeń życiowych i większego narażenia dziecka na stres i frustrację niż w grupie zdrowych rówieśników. Badanie przeprowadzone przez Levy’ego i wsp. wskazuje, że co najmniej jedno zaburzenie neurorozwojowe (ADHD, specyficzne zaburzenia umiejętności szkolnych, tiki, niezgrabność ruchowa, zaburzenia językowe i komunikacyjne) dotyczy ok. 80% 8-latków ze spektrum autystycznym (do którego zalicza się ZA). Prawie dwukrotnie częściej, niż w populacji dzieci zdrowych, stwierdza się u nich padaczkę. Niepełna diagnoza pozbawia dziecko kompleksowej, dostosowanej do jego deficytów i problemów pomocy. Dlatego szczególnie ważna jest bardzo wnikliwa ocena, co do możliwości współwystępowania innych zaburzeń (w tym również zaburzeń neurorozwojowych) u dzieci z ZA. Duże znaczenie ma również rozważenie, czy u dziecka z innymi zaburzeniami neurorozwojowymi lub zaburzeniami psychicznymi nie współistnieją objawy ZA albo innych całościowych zaburzeń rozwoju. 

ZA częściej niż w ogólnej populacji występuje wśród dzieci z takimi zaburzeniami jak: zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), zaburzenia koncentracji uwagi z towarzyszącą niezgrabnością ruchową i specyficznymi trudnościami szkolnymi, zaburzenia tikowe (w tym zespół Gillesa de la Tourette’a), semantyczno-pragmatyczne zaburzenia mowy, dysfunkcje prawej półkuli mózgu, cechy osobowości anankastycznej lub zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, jadłowstręt psychiczny (te rozpoznania są zaliczane do tzw. szerokiego spektrum autyzmu dziecięcego). 

W badaniu dzieci z rozpoznaniem zaburzeń opozycyjno-buntowniczych lub ze skrajnie nasilonym buntem okresu wczesnego dzieciństwa warto również zastanowić się, jakie przyczyny leżą u podłoża odmowy wykonywania poleceń. Brak dostosowania do zasad i niesubordynacja dotyczy prawie 70% dzieci z ZA. W przypadku dzieci z ZA u podłoża leżą zaburzenia teorii umysłu lub skrajne zaabsorbowanie stereotypowymi zainteresowaniami. 

W związku z brakiem rozumienia niepisanych zasad współżycia dzieci z ZA na co dzień borykają się z trudnościami w relacjach społecznych. Ten deficyt, polegający na braku intuicji dotyczącej wymagań społecznych i umiejętności automatycznego dostosowania do zmieniających się sytuacji, nazywany jest przez niektórych „ślepotą społeczną”. Osoby cierpiące na ZA nie rozumieją, że inni ludzie mogą mieć odmienną od nich wiedzę, uczucia i dążenia. Świat społeczny jest odbierany przez nie jako nieprzewidywalny, pozbawiony logiki (związków przyczynowo-skutkowych pomiędzy sytuacjami a działaniami innych ludzi). Dzieci i młodzież z ZA mogą psuć swoje relacje i popadać w kłopoty w związku z patologiczną potrzebą, żeby zawsze mówić prawdę oraz bezwzględnie przestrzegać regulaminów. Przyczyną trudności w relacjach są również problemy w komunikacji werbalnej i pozawerbalnej (zbyt dosłowne rozumienie mowy, trudności w rozumieniu i wykorzystywaniu mowy ciała, prozodii oraz problemy z wzajemnością w komunikacji). Bardziej udane kontakty mają zazwyczaj z dorosłymi lub młodszymi od siebie dziećmi.

W związku z tym, że do momentu postawienia rozpoznania dzieci z ZA traktowane są jak dzieci zdrowe, ale „dziwaczne” lub „źle wychowane”, narażone są na ciągłe uwagi krytyczne oraz odrzucenie (w tym odrzucenie przez środowisko rówieśnicze). Bez zrozumienia podłoża problemów ich zachowania traktowane są jako wynik złego wychowania lub celowe łamanie norm. W wyniku tego dzieci z ZA karane są za objawy, a podłoże trudnych zachowań nie zostaje zmienione poprzez zastosowanie odpowiedniej terapii i właściwie ukierunkowanych metod wychowawczych. Często stają się ofiarami przemocy ze strony otoczenia, w tym środowiska rówieśniczego. Badania wskazują np., że dzieci i młodzież z ZA w porównaniu z grupą rówieśniczą co najmniej czterokrotnie częściej stają się ofiarami przemocy rówieśniczej. Ponieważ mają trudności w rozumieniu intencji innych osób, nie potrafią się obronić przed przemocą emocjonalną lub mogą stać się ofiarami manipulacji ze strony rówieśników. Efektem nadmiernej krytyki, odrzucenia lub przemocy może być obniżona samoocena, objawy depresyjne i lękowe. W sytuacji doznawanej przemocy mogą również pojawiać się zachowania agresywne lub autoagresywne (w tym myśli i tendencje samobójcze). Zachowania agresywne (nadmiernie nasilone wybuchy złości, agresja i autoagresja) mogą wynikać również ze zwiększonego narażenia dziecka na stres i frustrację w związku z występującymi u niego objawami ZA (zaburzenia teorii umysłu, przeciążenie sensoryczne, sztywność poznawcza i in.), niskimi umiejętnościami rozwiązywania problemów w relacjach społecznych i niskimi umiejętnościami negocjacyjnymi.

Badania wskazują, że w ponad 70...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy