Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

6 marca 2018

NR 22 (Listopad 2017)

Wczesna interwencja terapeutyczna według zasad metody krakowskiej

0 519

Jakie są możliwości metody krakowskiej (MK) w kontekście wczesnej interwencji terapeutycznej? Ta metoda przyjmuje rozwojowe podejście porządkujące postępowanie diagnostyczne i etapy prowadzonej terapii w każdym obszarze poznawczym, uznaje też nadrzędną rolę języka jako narzędzia nie tylko komunikacji, ale również – poznania świata.

 

Wprowadzenie

Podczas stymulacji rozwoju zdrowych dzieci i terapii w sytuacjach zaburzeń rozwoju terapeuci wykorzystują w różnym zakresie wszystkie techniki – w zależności od indywidualnych potrzeb dziecka i jego rodziny. Oto elementy metody krakowskiej:

  • stymulacja słuchowa,
  • komunikacja ułatwiona,
  • gesty wizualizacyjne i gesty interakcyjne, Manualne Torowanie Głosek®,
  • techniki komunikacyjne, 
  • programowanie języka,
  • dziennik wydarzeń,
  • Symultaniczno-Sekwencyjna Nauka Czytania®,
  • terapia funkcji wzrokowych,
  • stymulacja funkcji motorycznych,
  • wybór dominującej ręki,
  • kształtowanie zabawy tematycznej,
  • stymulacja lewej półkuli mózgu,
  • kształtowanie zachowań społecznych,
  • stymulacja poznania wielozmysłowego,
  • stymulacja pamięci,
  • ćwiczenia kategoryzacji, 
  • kształtowanie myślenia przyczynowo-skutkowego,
  • logoterapia (rozmowy z rodzicami, wyjaśnienie zasad terapii, przekazanie programu i umożliwienie rodzicom oglądania zajęć prowadzonych z dzieckiem)1.

Znaczenie i zasady diagnozy

Diagnoza rozwojowa jest całościową „oceną wydaną na podstawie analizy” zachowań i umiejętności dziecka. Analiza ta, polegająca na „wyodrębnianiu z całości jej elementów i badaniu każdego z osobna”, pozwala ocenić osiągnięte przez dziecko etapy rozwoju poszczególnych funkcji poznawczych i motorycznych (Cieszyńska, 2011).

Test SON-R

Najczęściej wykorzystywanym podczas diagnozy narzędziem jest test SON-R. W roku 1998 oraz w roku 2007 ukazała się nowa wersja niewerbalnego testu inteligencji, nazwana przez autorów SON-R. Skala ta, jakkolwiek opiera się na wcześniejszej koncepcji Snijdersów, jest znacznie zmodyfikowana, a co najważniejsze – dokonano nowej standaryzacji i normalizacji. Instrukcje w teście są niewerbalne, ale poziom rozwoju języka ułatwia dziecku rozwiązanie każdego zadania. Tę konstatację należy mieć na względzie podczas badania testami teoretycznie niejęzykowymi. Wszystkie bowiem skale inteligencji przygotowują osoby posługujące się językiem, co w oczywisty sposób wpływa nie tylko na samą konstrukcję testu, wykorzystany materiał i instrukcje przygotowane dla badanych, ale przede wszystkim na interpretację uzyskanych wyników. Sami autorzy twierdzą, że SON-R jest testem niewerbalnym, ale nie bada niewerbalnej inteligencji. Zaletą skali jest otrzymanie przez dziecko szansy uczenia się i dokonywania autokorekty przy rozwiązywaniu kolejnych zadań. Umiejętność samodzielnego poprawienia własnych błędów jest ważnym wymiarem prawidłowego poziomu funkcji intelektualnych.
Na szczególne podkreślenie zasługuje sugestia zawarta w instrukcji, by podczas diagnozowania dziecka z autyzmem badający siedział z boku, a nie naprzeciwko. Taki sposób badania i prowadzenia terapii jest stałą zasadą w metodzie krakowskiej.

Materiał zadaniowy w podtestachtestu SON-R
Funkcja poznawcza  Rodzaj zadania
Analiza i synteza wzrokowa na materiale atematycznym    
 

Mozaiki

Naśladowanie ułożenia klocków według wzoru

Kategoryzowanie    
 

Kategorie

Włączanie elementudo zbioru

Analiza i synteza wzrokowa na materiale tematycznym    
 

Układanki (Puzzle)

Składanie obrazków z części

Myślenie przez analogię    
 

Analogie

Kategoryzowanie elementów według zmieniających się reguł

Myślenie sytuacyjne (konkretne)    
 

Sytuacje

Dobieranie obrazkado przedstawionejna ilustracji sytuacji

Planowanie ruchu    
 

Naśladowanie wzorów

Łączenie kropek według wzoru

 

Autorzy skali podzielili wszystkie subtesty na dwie grupy zadań: badające myślenie i działanie. 
Testy działania – poszukiwanie rozwiązania poprzez działanie:

  • Mozaiki, 
  • Układanki, 
  • Naśladowanie wzorów; 

Testy myślenia – poszukiwanie rozwiązania poprzez wnioskowanie:

  • Kategorie, 
  • Analogie, 
  • Sytuacje. 

Nasza interpretacja ujmuje przede wszystkim charakterystykę sposobów przetwarzania informacji w strukturach mózgu, ponieważ dla programowania terapii, czym autorzy testu się nie zajmują, jest to kwestia najważniejsza i w moim przeświadczeniu jedyna, uzasadniająca wykonywanie testów.

Obserwacja zachowania podczas rozwiązywania zadań pozwala określić:

  • poziom rozumienia instrukcji,
  • umiejętność uczenia się przez współpracę,
  • ilość i jakość reakcji werbalnych,
  • poziom motywacji do rozwiązywania zadań,
  • koncentrację na różnych zadaniach,
  • umiejętność skupienia uwagi,
  • łatwość dokonania transferu,
  • sposób radzenia sobie z trudnościami.

Oprócz oceny testowej funkcjonowanie dzieci zawsze poddane jest jakościowej ocenie, uwzględniającej etapowość i hierarchiczność nabywania umiejętności. Podejście rozwojowe obowiązuje we wszystkich obszarach, którymi zajmuje się metoda krakowska.

Techniki terapii

Podstawą tworzenia koncepcji terapeutycznych w MK jest wiedza o modelu rozwoju dziecka zdrowego. Wyznaczone przez ewolucję etapy – ich porządek zarówno linearny, jak i hierarchiczny – budują strukturę systemowych odziaływań. Metoda krakowska jest bowiem całościowym systemem stymulacji rozwoju i terapii zburzeń. Naśladowanie sekwencji i hierarchii pojawiania się sprawności poznawczych i językowych czyni z proponowanego podejścia rozwiązanie uniwersalne, znajdujące zastosowanie w przypadku dzieci zdrowych oraz z zaburzeniami rozwoju. 

Łączenie wiedzy psychologicznej i neurobiologicznej zmienia myślenie o rozwoju mowy dziecka. Odchodzi się od jedynie opisywania aktów wykonawczych – wydobywania (artykułowania) dźwięków mowy i realizacji znaczeń. Obecnie badacze interesują się powstawaniem i rozwojem struktur mózgowych odpowiedzialnych za funkcje językowe – są to obszary „zlokalizowane w szerokim, klinowatym paśmie kory lewej półkuli, wokół bruzdy Sylwiusza” (Eliot 2003, s. 485).

Metoda krakowska przypisuje szczególną funkcję w procesie stymulacji oddziaływaniom wspomagającym rozwój mowy i komunikacji, uznając, że język pełni nadrzędną funkcję w poznawaniu świata i że koordynuje ten proces. W praktyce terapeutycznej oznacza to przede wszystkim nieoddzielanie ćwiczeń językowych od pozostałych form ćwiczeń oraz jak najwcześniejsze, systemowe i celowe oddziaływania językowe. Mają one za zadanie dostarczanie mózgowi bodźców umożliwiających budowanie systemu językowego w umyśle, a wykorzystanie wiedzy neurobiologicznej pozwala na tworzenie i stosowanie skutecznych technik stymulacji.

Wczesna stymulacja językowa we wszystkich jej formach jest w procesie terapii metodą krakowską szczególnie ważna i wynika z wiedzy o etapowości dojrzewania poszczególnych struktur mózgowych warunkujących posługiwanie się mową. Jej źródłem jest także znajomość etapów nabywania sprawności językowych od wczesnych doświadczeń słuchowych przez specjalizację identyfikacji systemu fonetyczno-fonologicznego języka ojczystego po rozumienie i werbalne realizacje znaczeń. Każdy z tych etapów wymaga odpowiedniego czasu oraz liczby i jakości stymulacji, a wartości te są uzależnione także od sprawności CUN. Zatem odraczanie terapii językowej u dzieci z zaburzeniami rozwoju może przyczynić się do zwiększenia ich deficytów językowych, a tym samym – do pogłębienia deficytów poznawczych. Współczesna wiedza neurobiologiczna jednoznacznie dowodzi, że proces nabywania sprawności komunikacyjnych nie jest jedynie kolejnym etapem rozwoju i że przebiega on równolegle do pozostałych procesów poznawczych i ściśle wiąże się z nimi na zasadzie wzajemnego warunkowania. W programach terapii metodą krakowską zawsze zostaje uwzględniona rozwojowa kolejność nabywania kompetencji językowych, a przy doborze technik obowiązuje zasada chronologii względnej.

Program słuchowy

W kontekście budowania systemu językowego najważniejszą rolę odgrywają słuchowe ćwiczenia językowe. Wykorzystuje się przede wszystkim program „Słucham i uczę się mówić”2, składający się z serii płyt zawierających: język przetwarzany przede wszystkim w strukturach prawej półkuli mózgu (samogłoski, wykrzyknienia, wyrażenia dźwiękonaśladowcze), stopniowe przejście do zadań dedykowanych półkuli lewej (sylaby i rzeczowniki, tzw. trudne głoski, uwzględniaj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy