Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

8 września 2022

NR 51 (Wrzesień 2022)

Specyfika i potrzeby dzieci z zaburzeniami posturalnymi w kontekście terapii logopedycznej i pedagogicznej

0 47

Dokładne rozpoznanie potrzeb dzieci z zaburzeniami przetwarzania bodźców sensorycznych wymaga wnikliwej obserwacji oraz analizy ich zachowań. Zaburzenia mogą bowiem zakłócać rozwój mowy w różnych jej aspektach.

Specyfika dzieci z zaburzeniami przetwarzania bodźców sensorycznych jest bardzo zróżnicowana. Osoby te mogą przejawiać rozmaite zachowania czy reakcje adaptacyjne, stąd i ich potrzeby mogą być zdecydowanie odmienne.
Omawiane dysfunkcje mogą istnieć jako izolowane, klasyczne zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dzieci zdrowych, w normie intelektualnej. Współtowarzyszyć mogą także dzieciom z różnego rodzaju niepełnosprawnością – intelektualną, ruchową, z niedokształceniem mowy o typie afazji, ze spektrum autyzmu, z niedosłuchem. Ich nasilenie jest różne – od lekkiego po znaczne – i obejmuje różne systemy. 
Znajomość zagadnienia, praw rozwojowych, wiedza na temat podłoża trudności daje szanse na efektywne, optymalne wsparcie i pomoc. Zatem wiedza dotycząca procesów przetwarzania sensorycznego, rodzaju zaburzeń, objawów, jakie im towarzyszą, pozwala na dobór optymalnych sposobów wsparcia dzieci ze szczególnym uwzględnieniem obszaru, jaki obejmuje terapia logopedyczna i pedagogiczna.
Strategie postępowania, dotyczące wsparcia dzieci z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego – a szczególnie z zaburzeniami posturalnymi, ponieważ o nich tutaj mowa – warto wykorzystać w pracy z dziećmi z zaburzeniami mowy na różnych płaszczyznach (niedostatecznej rozdzielności ruchów, nieprawidłowości w dystrybucji napięcia mięśniowego, osłabionej stabilizacji, nieprawidłowych wzorców motorycznych).

Jak integracja sensoryczna może wpłynąć na rozwój mowy?

Przetwarzanie bodźców sensorycznych jest złożonym procesem zachodzącym w ośrodkowym układzie nerwowym. Polega on na nieustannym rejestrowaniu, interpretowaniu i przetwarzaniu bodźców docierających przez różne układy zmysłowe. Według Jean Ayres, dzięki procesowi integracji sensorycznej mózg, otrzymując informacje ze wszystkich zmysłów, rozpoznaje je, segreguje, interpretuje, integruje ze sobą, i ze wcześniejszymi doświadczeniami, generując odpowiednią do sytuacji reakcję (reakcję adaptacyjną).
Zmysły dotyku, propriocepcji, równowagi zaczynają funkcjonować bardzo wcześnie – już w życiu płodowym – i odgrywają ważną rolę w rozwoju sensoryczno-motorycznym w pierwszym okresie życia. Odgrywają również istotną rolę w rozwoju mowy. 
Zaburzenie przetwarzania sensorycznego to minimalne zaburzenia funkcji mózgu, polegające na ograniczonych umiejętnościach wykorzystywania otrzymanych przez zmysły informacji w celu płynnego, codziennego funkcjonowania. Dziecko nie potrafi zareagować na informacje sensoryczne adekwatnym zachowaniem. Może też mieć trudności z wykorzystaniem informacji sensorycznych do zaplanowania i przeprowadzenia działań. Uczenie się w różnych aspektach może sprawiać trudność. W rezultacie dziecko może nieprawidłowo reagować również w zakresie komunikacji i mowy. Ma to związek m.in. z nieprawidłową regulacją procesów motorycznych, dotykowych i słuchowych.
Tak wysoce wyspecjalizowana umiejętność, jaką jest mowa, wymaga odpowiednio wykształconych funkcji bazowych. Zaliczają się do nich m.in. prawidłowo przebiegający rozwój ruchowy, koordynacja ruchowa, proces lateralizacji, wykształcony schemat ciała, zintegrowane pierwotne reakcje odruchowe. Jeśli na tym poziomie zachodzą zakłócenia, rozwój mowy, sprawność manualna czy przetwarzanie słuchowe mogą również przebiegać nieprawidłowo.
Sposób, w jaki odbieramy bodźce sensoryczne z otoczenia, jest unikatowy, niepowtarzalny dla każdego z nas. Więc każdy człowiek ma swój specyficzny profil sensoryczny. W kontekście oddziaływań terapeutycznych specyfika ta wyznacza sposób postępowania. 

POLECAMY

Charakterystyka podstawowych systemów

Aby przejść do specyfiki i potrzeb dzieci wykazujących zaburzenia posturalne w przetwarzaniu sensorycznym, warto zapoznać się z podstawowymi informacjami o najważniejszych systemach.

Układ proprioceptywny
„Wrażenia proprioceptywne informują nas o ruchach i pozycji ciała. Propriocepcja, niczym wewnętrzne oko, informuje nas:

  • Gdzie w przestrzeni znajduje się całe nasze ciało oraz jego części.
  • W jakim położeniu względem siebie znajdują się części naszego ciała.
  • Jak bardzo i jak szybko rozciągają się nasze mięśnie.
  • Jak szybko przemieszcza się nasze ciało w przestrzeni.
  • Jakie jest nasze wyczucie czasu.
  • Z jaka siłą procują nasze mięśnie.” (Kranowitz 2012, s. 126–127).

Receptory tego systemu znajdują się przede wszystkim w mięśniach, skórze, w stawach, więzadłach i ścięgnach. Informacje z receptorów proprioceptywnych niezbędne są podczas wykonywania przez człowieka jakiegokolwiek ruchu. Zależą od nich zarówno ruchy nieuświadomione, jak i zaplanowane działania (praksja). Propriocepcja – czucie swojego ciała – niezbędne jest, kiedy automatycznie dostosowujemy pozycję, siedząc na krześle, kiedy wchodzimy po schodach, wkładamy jedzenie do ust, wypowiadamy słowa. 
Prawidłowa praca w obrębie układu proprioceptywnego jest niezbędna do odpowiedniego rozwoju reakcji odruchowych, planowania ruchu, tworzenia schematu ciała, regulacji napięcia mięśniowego, koordynacji, utrzymywania stabilizacji posturalnej. 
Wrażenia proprioceptywne są ściśle związane z układem dotykowym oraz przedsionkowym. System czucia głębokiego umożliwia zintegrowanie wrażeń dotykowych i ruchowych.

Układ przedsionkowy 
Receptory tego układu znajdują się w uchu wewnętrznym. Rejestrują one każdy ruch i zmianę położenia głowy. System przedsionkowy przesyła informacje dotyczące równowagi i ruchu do centralnego układu nerwowego, które po przetworzeniu pozwalają na wytworzenie odpowiedniego napięcia mięśniowego niezbędnego do uzyskania płynnego i efektywnego ruchu (Kranowitz 2012, s. 109–110).
System przedsionkowy jest odpowiedzialny za utrzymanie postawy ciała i równowagę. Koordynuje ruchy gałek ocznych i głowy. Prawidłowa praca systemu przedsionkowego wpływa również na bezpieczeństwo grawitacyjne, zapotrzebowanie na ruch, obustronną koordynację, przetwarzanie słuchowo-językowe, przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne, planowanie ruchu, poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego. Jego praca jest związana także z systemem słuchowym.
Dlatego u dzieci, które mają zaburzenia w przetwarzaniu słuchowo-językowym, warto stymulować przedsionek. Możemy też, oczywiście, zrobić to w warunkach gabinetu, nawet na niewielkiej powierzchni.

Zaburzenia posturalne 
Zintegrowanie informacji proprioceptywnych, dotykowych i wzrokowych z informacjami systemu przedsionkowego zapewnia zdolność do utrzymania równowagi statycznej i dynamicznej, właściwego napięcia mięśniowego, stabilizacji posturalnej, stabilizacji pola widzenia i koordynacji ruchów, w tym ruchów małych. 
Zaburzenia posturalne (zaburzenia ruchu o podłożu sensorycznym) są trudnościami z właściwą stabilizacją ciała podczas spoczynku lub ruchu w reakcji na wymagania środowiska (Miller i in. 2016). Objawiają się m.in.: trudnościami motorycznymi, niedostateczną jakością i precyzją ruchu, zaburzeniami koordynacji, planowania i wykonywania sekwencji ruchowych, słabą organizacją oraz trudnościami w nabywaniu wielu umiejętności motorycznych. Trudności te obejmować mogą motorykę małą, w tym motorykę aparatu artykulacyjnego.
Zdolności ruchowe, rodzaj napięcia mięśniowego, kontrola i precyzja ruchów są również bardzo istotnym wskaźnikiem wyznaczającym rozwój mowy i artykulacji.
Niskie napięcie posturalne wiąże się z mniejszą możliwością przeciwstawiania się sile grawitacji. Często u tych dzieci występuje hipermobilność – większy niż fizjologiczny zakres ruchomości w obrębie stawów i mniejszy opór podczas wykonywania ruchów biernych. Obniżone napięcie w centralnej części ciała (tułowiu) oraz w stawach proksymalnych (barki, biodra) predysponuje do nieprawidłowej dystrybucji napięcia mięśniowego w częściach dystalnych (ręki, języka, warg) i tworzenia nieprawidłowych mechanizmów kompensacyjnych.

Konsekwencje w przypadku zaburzeń posturalnych 

U dziecka z zaburzeniami posturalnymi można zaobserwować m.in.:

  • problemy z czynnościami samoobsługowymi (ubieranie się, spożywanie pokarmów), orientacją w schemacie ciała, przekraczaniem środkowej linii ciała,
  • większą męczliwość, częste wiercenie się w pozycji siedzącej, częste zmiany pozycji, trudności z jej utrzymaniem,
  • osłabioną sprawność motoryki dużej, trudności w zakresie koordynacji, precyzji ruchów, w zaplanowaniu celowej aktywności,
  • obniżone zdolności w zakresie małej motoryki, np. manipulacji, rysowania, cięcia, pisania,
  • mechanizm kompensacyjny w postaci nadmiernego docisku narzędzia pisarskiego.

Konsekwencje zaburzeń napięcia mięśniowego w obrębie sfery orofacjalnej

  • Pierwszym objawem obniżonego napięcia posturalnego i zakłócenia rozwoju funkcji orofacjalnych wskutek słabszych mechanizmów antygrawitacyjnych są zazwyczaj trudności w przyjmowaniu pokarmu (ssaniu, połykaniu, następnie gryzieniu i żuciu). 
  • Dzieci te mają często długo utrzymujące się wady artykulacyjne.
  • Występujące obniżone napięcie mięśniowe mięśni artykulacyjnych obniża ich sprawność, zaburza funkcje kinestezji artykulacyjnej.
  • Dzieci tworzą nieprawidłowe wzorce ruchowe, stosują różnorodne mechanizmy kompensacyjne, z których wiele niekorzystnie wpływa na funkcje pobierania pokarmu i artykulację. 
  • Niemowlę z hipotonią może stabilizować się nieprawidłowym mechanizmem kompensacyjnym w postaci nadmiernego wyprostu języka i pchania językiem w podniebienie. Może to prowadzić do zbyt wysoko wysklepionego podniebienia, wad zgryzu, nieprawidłowej pracy języka, trudności w ssaniu, żuciu.
  • Nieprawidłowa praca języka może się również objawiać językiem płasko zalegającym, interdentalnym jego położeniem, niedostateczną pionizacją i dysocjacją.
  • Mogą występować nieprawidłowości w układzie ust – nadmierne napinanie lub uchylona buzia. 
  • Nie kształtuje się odpowiednio stabilizacja żuchwy.
  • Występują predyspozycje do nieprawidłowości w zakresie zgryzu.
  • Pojawiają się nieprawidłowości w zakresie koordynacji ssania, połykania i oddechu.
  • Występują zaburzenia mechaniki klatki piersiowej i toru oddychania.

Strategie postępowania

  • Wskazana jest aktywność ruchowa.
  • Unikać należy długiej pracy statycznej, przy stoliku; zajęcia statyczne warto przeplatać ruchowymi.
  • Zalecany jest udział dziecka w różnego rodzaju zajęciach sportowych, ruchowych. 
  • Dbać należy o odpowiednią pozycję dziecka podczas ćwiczeń, pracy stolikowej.
  • Można umożliwić siedzenie na dysku, specjalnej piłce z nóżkami.

Jak wzmacniać kontrolę posturalną? – przykładowe aktywności w terapii logopedycznej i pedagogicznej

  • Podczas aktywności fizycznych korzystne dla dziecka będą ćwiczenia poprawiające pracę tułowia i barków (turlanie, podawanie piłki plecami do siebie, taczki, krążenia ramion, odpychanie oburącz od ściany). 
  • Warto również zalecać powyższe działania do pracy w domu. 
  • Zabawy z przekroczeniem linii środkowej ciała, z rotacją tułowia – uruchamiające wyprost i zgięcie. 
  • Sprawdzą się zabawy na deskorolce – w siadzie i leżeniu przodem. Dziecko zbiera zabawki, obrazki przedstawiające elementy, których nazwy zawierają określoną głoskę, i zwozi do bazy, układa rozrzucone piankowe litery, tworząc wyrazy. 
  • Aktywne przenoszenie ciężaru ciała, np. siedząc okrakiem na piłce i sięgając po zabawkę podawaną na odpowiedniej wysokości i pod odpowiednim kątem.
  • Zabawy oddechowe warto wykonywać z włączeniem ruchów globalnych, otwarciem klatki piersiowej. 
  • Korzystne dla dzieci z zaburzeniami posturalnymi są zabawy z łapaniem równowagi, chodzenie po niestabilnym podłożu, np. stanie na dysku sensorycznym z jednoczesnym wykonywaniem zadań werbalnych, słuchowych, koordynacyjnych, poprawiających tempo pracy. 
  • Można na podłodze położyć sznurek, tasiemkę, dziecko próbuje (najlepiej boso) chodzić po leżącym sznurze z jednoczesnym np. wymyślaniem słów z podanej kategorii czy na określoną głoskę, powtarzaniem zdań, w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy