Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

21 lipca 2020

NR 38 (Lipiec 2020)

Rola badania psychologicznego w diagnostyce dyslalii. Czego może oczekiwać logopeda od psychologa?

50

Logopeda i psycholog od dawna współpracują w diagnostyce trudności rozwojowych i komunikacyjnych u dzieci. Dotyczy to poważnych zaburzeń neurorozwojowych, specyficznych zaburzeń językowych oraz najłagodniejszej formy zaburzenia mowy – dyslalii.

Co może zdiagnozować psycholog?

Jeśli terapia logopedyczna dyslalii ma zostać uwieńczona sukcesem, logopeda powinien mieć pewność, czy dziecko będące pod jego opieką, a przejawiające zaburzenia artykulacji, rozwija się pod względem poznawczym w sposób adekwatny do wieku (tzw. norma rozwojowa) i może tym samym aktywować pełną gamę procesów naprawczych, włączając w to motywację osiągnięć w aspekcie wytrwałości w pracy (pokonywanie trudności i kontynuowanie aktywności mimo przeszkód) oraz zdolności do czerpania satysfakcji z osiągnięć i wykonywanych zadań.
Aktualnie psycholodzy dysponują bardzo szerokim spektrum narzędzi do oceny funkcji poznawczych u dzieci. Za pomocą narzędzi pomiaru psychometrycznego są w stanie prawidłowo ocenić potencjał intelektualny dziecka, zarówno całościowy (wyznaczając tzw. iloraz inteligencji), jak i w obszarze 
tzw. inteligencji płynnej (biologicznie uwarunkowana sprawność podstawowych procesów poznawczych – spostrzegania, uwagi, pamięci, myślenia) oraz inteligencji skrystalizowanej (zbiór zdolności powstałych w wyniku angażowania inteligencji płynnej w określone działania), a także kompetencji (psychomotorycznych, społeczno-emocjonalnych, logiczno-matematycznych, językowych, motywacyjnych). Natomiast dobór odpowiednich narzędzi diagnostycznych z puli aktualnych i rzetelnych testów dostępnych w dwóch pracowniach wydających metody psychologiczne – Pracowni Testów Psychologicznych oraz Pracowni Testów Psychologicznych i Pedagogicznych – należy do badającego psychologa i zależy od jego preferencji oraz standardów stosowanych w reprezentowanej przez niego placówce.

POLECAMY

Czemu służą zalecenia i procedury?

Dobrze zebrane zalecenia dla psychologów-diagnostów badających dzieci zawarte są w publikacji G. Krasowicz-Kupis i współpracowników: „Katalog metod diagnozy rozwoju poznawczego dziecka na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. T. I: narzędzia dostępne w poradniach psychologiczno-pedagogicznych i szkołach, wydanej przez Instytut Badań Edukacyjnych, Po co potrzebne są procedury diagnostyczne?”. Autorzy podkreślają, że: „Procedura diagnostyczna to pewien ustalony sposób rozpoznawania i badania problemu, wskazanie obszarów funkcjonowania podlegających pomiarowi, to wreszcie ustalony sposób interpretowania wyników badań i działań postdiagnostycznych. W praktyce poradnianej w zasadzie nie istnieją obligatoryjne sposoby postępowania diagnostycznego (procedury diagnostyczne) w przypadkach problemów rozwojowych czy trudności edukacyjnych. Każda placówka (poradnia, szkoła) opracowuje ogólne procedury przebiegu procesu diagnostycznego (złożenie wniosku o badanie, przebieg badania), należy je jednak wyraźnie odróżnić od procedur diagnozowania danego problemu rozwojowego, np. diagnozowania specyficznego zaburzenia językowego czy dysleksji. Co jakiś czas w kręgach psychologów praktyków pojawiają się głosy na temat konieczności wypracowania procedur tego typu. Koronnym argumentem przemawiającym za takim działaniem jest stwierdzenie faktu, że w wyniku i na podstawie przeprowadzonego postępowania diagnostycznego (psychologicznego, pedagogicznego czy logopedycznego) podejmowane są indywidualne decyzje o dalszych życiowych losach badanego. Dlatego też nie może mieć miejsca sytuacja, w której to samo dziecko badane według odmiennych procedur raz jest klasyfikowane do określonej grupy (np. dzieci z dysleksją), zaś innym razem – nie. Brak wypracowanych procedur, skutkuje tym, że właściwie każda poradnia, a czasem nawet pojedynczy specjalista, w procesie diagnostycznym kieruje się zasadami postępowania wypracowanymi jedynie na gruncie danej poradni czy danego regionu. Zdarza się, że nawet w obrębie jednej poradni specjalistycznej w odmienny sposób diagnozowane są te same zaburzenia czy trudności szkolne, co prowadzi do braku zgodności wniosków diagnostycznych. Niedopuszczalne jest, by decyzja o występowaniu jakiegoś zjawiska czy jego zakresie zależała wyłącznie od osobistego, indywidualnego podejścia i doświadczenia osoby badającej, która samodzielnie dokonuje doboru metod diagnostycznych. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo postawienia diagnozy niepełnej, mało trafnej, naznaczonej zbyt wysokim błędem pomiaru, a często po prostu – nieprawdziwej. A przecież w efekcie procesu diagnostycznego, zakończonego opinią lub orzeczeniem, podejmowane są indywidualne decyzje o losach życiowych badanych. I to jest pierwszy powód, dla którego konieczne jest opracowanie i wprowadzenie do praktyki poradnianej szeregu procedur diagnozy i postępowania postdiagnostycznego w odniesieniu do różnych zaburzeń i odchyleń rozwojowych. Procedury określałyby minimum działań diagnostycznych – wskazując narzędzia i kolejne kroki postępowania oraz podstawy psychometryczne decyzji diagnostycznych. Przyjęcie jednolitych zasad w postępowaniu diagnostycznym da możliwość porównywania diagnoz wykonywanych w różnych placówkach, ułatwi również porozumiewanie się pomiędzy poradniami, jak i pomiędzy nauczycielami i pracownikami współpracujących z nimi poradni. […] Należy podkreślić, że procedury można opracować w przypadku najczęściej występujących problemów diagnostycznych, jak na przykład diagnoza dysleksji rozwojowej, gotowości szkolnej i innych. Nie uwalniają one psychologów i pedagogów od odpowiedzialności i samodzielnych działań związanych z doborem narzędzi i interpretacji ich wyników”.

Jak psycholog wybiera narzędzia diagnostyczne?

Psycholog w codziennej praktyce stoi przed wyborem najlepszych narzędzi diagnostycznych. Powinien znać możliwości i ograniczenia każdego z dostępnych narzędzi oceny psychometrycznej, aby móc swobodnie dobierać metodę do zadanego pytania diagnostycznego wieku dziecka oraz uzupełniać badanie o próby eksperymentalno-kliniczne.
Zwykle każdy psycholog ma swój ulubiony zestaw narzędzi diagnostycznych, który pozwala na ocenę funkcji poznawczych oraz kompetencji emocjonalno-społecznych, a zwrotnie – na udzielenie innemu specjaliście odpowiedzi na pytania o funkcjonowanie dziecka.
Jako neuropsycholog od wielu lat specjalizujący się w neuropsychologii rozwojowej mam swoje ulubione narzędzia oceny psychologicznej, które pozwalają na wszechstronną ocenę dziecka. Należą do nich:
Bateria Skale Inteligencji i Rozwoju (oryg. Intelligence and Development Scales): IDS (dla dzieci w wieku 5–10 lat) oraz IDS-P (dla dzieci w wieku 3–5 lat). 
To wszechstronne narzędzie służące do określania całościowego ilorazu inteligencji oraz do oceny potencjału intelektualnego rozumianego jako korelacja dwóch rodzajów inteligencji: inteligencji płynnej (rozumianej jako biologicznie uwarunkowana sprawność podstawowych procesów poznawczych – spostrzegania, uwagi, pamięci, myślenia) oraz inteligencji skrystalizowanej (rozumianej jako zbiór zdolności powstałych w wyniku angażowania inteligencji płynnej w określone działania), a także do wszechstronnej oceny zdolności poznawczych i kompetencji (psychomotorycznych, społeczno-emocjonalnych, logiczno-matematycznych, językowych, motywacyjnych) dzieci w wieku 5;0 (5 lat i 0 miesięcy) 10;11 (10 lat i 11 miesięcy). Pozwala na otrzymanie wyników w szczegółowych sferach:

  • percepcja wzrokowa – zdolność do różnicowania bodźców o charakterze wzrokowym, szczególnie różnicowania długości,
  • uwaga selektywna – zdolność do wzrokowej uwagi selektywnej, szybkiego i skutecznego przeszukiwania zbioru elementów pod kątem określonych cech,
  • rozumowanie pojęciowe – zdolność w obszarze przetwarzania materiału ujmowanego w systemie werbalnym, tworzenie klas łączących stosunkowo odległe znaczeniowo przedmioty (kategoryzowanie i uogólnianie),
  • pamięć fonologiczna – uwaga słuchowa, zdolność bezpośredniego odtwarzania materiału werbalnego,
  • pamięć słuchowa długotrwała – pamięć werbalna, umiejętność wydobywania z zasobów pamięciowych niezbędnych treści, umiejętność formułowania wypowiedzi złożonych, spójnych pod względem logicznym i gramatycznym,
  • pamięć wzrokowo-przestrzenna – zdolność do krótkotrwałego zapamiętywania informacji obrazowych,
  • rozumowanie przestrzenne – zdolność do przetwarzania informacji wyobrażeniowych, zdolność spójnego wykorzystywania wszystkich istotnych elementów, umiejętność odtwarzania konfiguracji przestrzennych według podanego wzoru,
  • rozumowanie logiczno-matematyczne – poziom myślenia logicznego i kompetencji matematycznych, rozumienie liczebności i stałości zbiorów, umiejętność dokonywania prostych operacji arytmetycznych,
  • mowa bierna – zdolność rozumienia mowy; rozumienia komunikatów...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy