Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

19 listopada 2021

NR 46 (Listopad 2021)

Pacjent z problemem w obszarze stawu skroniowo-żuchwowego w gabinecie logopedy

0 16

Do gabinetu neurologopedy i logopedy przychodzą pacjenci z różnymi trudnościami. Niektórzy z nich borykają się z problemami w obszarze stawu skroniowo-żuchwowego. Czy neurologopeda lub logopeda mogą ocenić pracę stawu skroniowo-żuchwowego? W jaki sposób neurologopeda lub logopeda mogą zbadać pacjenta z trudnościami w tym obszarze?

Budowa stawu skroniowo-żuchwowego

Staw skroniowo-żuchwowy (staw s-ż) to staw maziówkowy, w którym żuchwa łączy się z kością skroniową czaszki, a pomiędzy nimi znajduje się krążek stawowy. Krążek stawowy dzieli staw skroniowo-żuchwowy na dwa piętra: górne (tu zachodzi ruch ślizgu) i dolne (tu zachodzi ruch zawiasowy). Krążek jest zbudowany z chrząstki włóknistej, ma kształt owalnej płytki, która jest cienka pośrodku, zaś na obwodzie jest grubsza, zrośnięta jest dookoła z torebką stawową. 
Górna powierzchnia krążka stawowego jest wklęsło-wypukła, tj. z przodu, tam, gdzie dopasowuje się do guzka stawowego, jest wklęsła, zaś z tyłu, gdzie dopasowuje się kształtem do dołka stawowego, jest wypukła. Powierzchnia dolna krążka stawowego jest natomiast wklęsła, kształtem dopasowana do wypukłej głowy żuchwy. 
Część tylna stawu s-ż, zwana strefą dwublaszkową, odgrywa rolę ochronnej poduszki dla tylnych elementów stawowych. W strefie dwublaszkowej znajduje się więzadło tylne, które składa się z dwóch pasm. Górne pasmo przytwierdza krążek stawowy do tylnej części kości skroniowej, zaś pasmo dolne przytwierdza krążek stawowy do szyjki wyrostka kłykciowego żuchwy. Torebka stawowa łączy się od góry z kością skroniową.
Staw skroniowo-żuchwowy unerwiony jest przez nerw uszno-skroniowy oraz nerw żwaczowy, które stanowią gałęzie nerwu żuchwowego. 

POLECAMY

Badanie pacjenta 

Badaniem obejmujemy kilkanaście elementów: przeprowadzamy wywiad, badamy postawę ciała, oddychanie oraz pozycję spoczynkową języka, warg i żuchwy, obręb głowy i szyi, tor ruchu żuchwy, mechanikę ruchów żuchwy, mięśnie żucia, powierzchnię stawową. Ponadto wykonujemy test z wykorzystaniem funkcji gryzienia, badamy kość gnykową, przeprowadzamy test zębów na zęby z odchyleniem głowy, oceniamy, czy występują parafunkcje i badamy obszar ustno-twarzowy. 

1. Wywiad
W trakcie wywiadu pytamy o:

  • bóle głowy,
  • zawroty głowy,
  • klikanie (chrobot, przeskakiwanie) w czasie otwierania i (lub) zamykania ust i (lub) żucia,
  • szumy uszne, wrażenie zatkanego ucha,
  • drętwienie rąk,
  • ból i (lub) inne dolegliwości w obrębie odcinka szyjnego i (lub) lędźwiowego kręgosłupa,
  • zaciskanie zębów w dzień i (lub) w nocy, zgrzytanie zębami,
  • trudności z żuciem, połykaniem pokarmów, dławienie się, krztuszenie,
  • zablokowanie w stawie skroniowo-żuchwowym, szczękościsk,
  • parafunkcje typu obgryzanie paznokci, przygryzanie warg, języka, gryzienie ołówka, długopisu,
  • częste żucie gumy,
  • dotychczasowe leczenie stomatologiczne i (lub) ortodontyczne,
  • ubytki zębowe,
  • patologiczne starcie zębów,
  • krwawiące dziąsła,
  • bóle za gałką oczną, uczucie wysadzania oka z oczodołu, silne łzawienie,
  • uczucie „guli” w gardle,
  • ból zdrowych zębów,
  • neuralgie.

2. Badanie postawy ciała
Poddajemy diagnozie ustawienie głowy, szyi i obręczy barkowej, wysokość łopatek, ustawienie klatki piersiowej, kręgosłup i jego naturalne krzywizny, ustawienie miednicy, ustawienie kolan i stóp, obciążenie kończyn dolnych, ręce i dłonie.

3. Badanie oddychania oraz pozycji spoczynkowej języka, warg i żuchwy
Prawidłowe oddychanie to oddychanie nosem przy domkniętych wargach. Wargi pozostają domknięte dzięki aktywnemu mięśniowi okrężnemu. Oddech przez nos wpływa na prawidłowe napięcie mięśni mimicznych, prawidłowy wzrost twarzoczaszki w trzech wymiarach: na wysokość, na długość i na szerokość. Oddech przez nos sprzyja prawidłowemu oddychaniu dolnożebrowo-przeponowemu. Oddech przez usta prowadzi do szeregu zmian biomechanicznych typu obniżona pozycja języka, obniżona pozycja żuchwy, a także wyprostna pozycja głowy. Język powinien układać się szeroko na podniebieniu twardym, wysklepiać jego przednią i środkową część. Język jest najlepszym fizjologicznym aparatem ortodontycznym, ponieważ jego położenie na podniebieniu w tzw. pozycji wertykalno-horyzontalnej zapewnia prawidłowy rozwój szczęki – kształt litery U. Jeśli język leży na dole, czyli na żuchwie szczęka przyjmuje kształt litery V. Język ułożony na żuchwie, nadmiernie ją obciąża, przez co utrudnia właściwą koordynację ruchową zespołu język – żuchwa. Język ułożony na żuchwie będzie sprzyjał wysuwaniu głowy i szyi do przodu, co spowoduje cofnięcie żuchwy, oraz wzrost kompresji w stawie skroniowo-żuchwowym. Język ułożony na żuchwie będzie napierał na zęby, powodując ich wychylenie do przodu. Język ułożony na żuchwie będzie sprzyjał oddychaniu przez usta.

4. Badanie w obrębie głowy i szyi
Poddajemy badaniu zgięcie głowy w przód i wyprost, zgięcie boczne w prawo i w lewo, rotację głowy w prawo i w lewo (zwracamy uwagę na ograniczenia ruchomości, na ból podczas wykonywania ruchów głowy, na asymetrię w zakresie wykonywania ruchów głowy).

5. Badanie analizy toru ruchu żuchwy
Wyróżniamy dwa rodzaje odchyleń od normy:

  • dewiacja (występuje w stronę stawu zmienionego chorobowo, przemieszczenie krążka stawowego z odzyskaniem, może być słyszalne kliknięcie),
  • defleksja (żuchwa zbacza w stronę zablokowanego stawu, przemieszczenie krążka bez odzyskania, towarzyszy ograniczenie otwierania ust).

6. Badanie mechaniki ruchów żuchwy
Ruchy w stawie skroniowo-żuchwowym prawym i lewym odbywają się zawsze równocześnie. Występują trzy rodzaje ruchów:

  • opuszczanie i podnoszenie żuchwy (ruchy zawiasowe),
  • wysuwanie i cofanie żuchwy (ruchy ślizgowe),
  • ruchy boczne.

Odwiedzenie żuchwy: Pacjent otwiera czynnie usta. Dokonujemy pomiaru np. linijką:

  • 21–35 mm – ostre zablokowanie krążka stawowego,
  • 35–44 mm – zaburzenia mięśniowe, ewentualnie zaburzenia położenia krążka stawowego,
  • 44–54 mm – odwiedzenie prawidłowe,
  • powyżej 54 mm – hipermobilność.

Ruchy boczne: Zakres ruchów mierzymy linijką, przy maksymalnym przemieszczeniu bocznym żuchwy, bez kontaktu zębów z pozycji spoczynkowej żuchwy. Fizjologiczny zakres wynosi 10 mm, dopuszczalna różnica między zakresami wynosi 2 mm.
Wysuwanie żuchwy: Zakres ruchów mierzymy linijką, przy maksymalnym wysunięciu żuchwy, między wargową powierzchnią górnych siekaczy a językową powierzchnią dolnych siekaczy. Fizjologiczny zakres wynosi 7–8 mm.

7. Badanie mięśni żucia

  • m. żwacz (jako pierwszy ulega napięciu podczas stresu)
    funkcje: obustronny skurcz tego mięśnia powoduje uniesienie żuchwy, jednostronny skurcz tego mięśnia powoduje boczne przesunięcie żuchwy w kierunku aktywnego mięśnia, jego część powierzchowna bierze udział w wysuwaniu żuchwy, jego część głęboka stabilizuje wyrostek kłykciowy względem guzka stawowego.
  • m. skroniowy (największy mięsień żucia)
    funkcje: jego obustronny skurcz powoduje uniesienie żuchwy oraz ruchy cofania żuchwy, natomiast jego jednostronny skurcz powoduje przesunięcie boczne żuchwy w kierunku aktywnego mięśnia.
  • m. skrzydłowy przyśrodkowy (jego zwiększone napięcie może powodować np. wrażenie zatkanego ucha)
    funkcje: jego obustronny skurcz powoduje uniesienie żuchwy, a jednostronny skurcz – medialne przesunięcie żuchwy w stronę aktywnego mięśnia. 
  • m. skrzydłowy boczny (jego zwiększone napięcie może powodować np. wrażenie bólu za okiem)
    funkcje: głowa górna odpowiada głównie za stabilizację stawu s-ż, głowa dolna: obustronny skurcz mięśnia wysuwa żuchwę do przodu, jednostronny skurcz mięśnia powoduje ruch żuchwy do boku w stronę przeciwną do aktywnego mięśnia. 
  • m. mostkowo-obojczykowo-sutkowy
    funkcje: zginanie głowy w bok, obracanie jej w stronę przeciwległą, unoszenie twarzy ku górze, współpracując z mięśniem przeciwległym pociąga głowę do przodu, wspomaga funkcje oddechowe.
  • m. gnyki
    funkcje: obniżają żuchwę, zginają głowę i szyję, mięśnie podgnykowe obniżają kość gnykową, mięśnie nadgnykowe unoszą kość gnykową.

8. Badanie powierzchni stawowej
Pacjent przyjmuje pozycję leżącą lub siedzącą. Terapeuta chwyta za trzon żuchwy i wykonuje kompresję w kierunku czaszkowym. Zadaniem pacjenta jest maksymalne wysunięcie żuchwy przy minimalnym odstępie między zębami górnymi i dolnymi. Ten ruch bada górne piętro stawu s-ż. Kolejnym zadaniem pacjenta jest z pozycji maksymalnego wysunięcia żuchwy otworzyć usta. Ten ruch z kolei bada do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy