Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metoda Instrumental Enrichment jako wsparcie terapii pedagogicznej i logopedycznej

Artykuły z czasopisma | 21 listopada 2018 | NR 28
300

Metoda Instrumental Enrichment (IE) jest niezbyt popularna w Polsce, lecz ma w sobie spory potencjał. Terapia tą metodą służy bowiem poprawie procesu uczenia się poprzez rozwijanie funkcji poznawczych. Metoda IE może być stosowana w pracy z dziećmi, młodzieżą i seniorami.

Wprowadzenie
Terapia pedagogiczna wywodzi się z pedagogiki specjalnej, która – jak zauważa Jan Pańczyk – „terapiami stoi”. Dorobek terapii wskazuje na rozliczność metod, programów usprawniających (korygujących) rozwój dzieci i młodzieży. Ich dostępność wymaga większej świadomości i odpowiedzialności ze strony osób prowadzących działania terapeutyczne, bo niektóre z popularnych i stosowanych metod terapii nie zostały zweryfikowane empirycznie1.

Założenia metody Instrumental Enrichment
Metoda Instrumental Enrichment oznacza umysłowe wzbogacanie, wspieranie funkcji poznawczych angażowanych w proces uczenia się. Jej autorem jest Reuven Feuerstein. W swoich założeniach bazuje on na dwóch kluczowych koncepcjach psychologicznych: stadialnym rozwoju Piageta oraz koncepcji Wygotskiego. Autor metody uważa, że funkcje poznawcze podlegają rozwojowi – nie są nabywane automatycznie wraz z wiekiem dziecka, ale rozwijają się poprzez systematyczne ćwiczenia i stymulację. Jest to metoda „upośrednionego uczenia się”, określana jako trening aktywności poznawczej dziecka realizowany we współpracy z osobą dorosłą, którego efektem jest samodzielne uczenie się. Ważnym elementem jest mediacyjne doświadczenie edukacyjne, w którym mediator (nauczyciel) akcentuje znaczenie związków, relacji między poznawanymi zdarzeniami, faktami i rzeczami. Zdaniem Reuvena Feuersteina, niewielu uczniów potrafi uczyć się samodzielnie, zdecydowana większość potrzebuje mediatora, który mógłby ich doprowadzić do uświadomienia sobie, jak myśleć i skutecznie rozwiązywać problemy. Mediacja rozumiana jest jako interakcja międzyosobowa, która rezygnuje z nagradzania za efekty, a koncentruje się na zdobywaniu przez dziecko kompetencji istotnych w procesie zmiany.
Metoda Instrumental Enrichment ma szerokie zastosowanie w pracy z dziećmi, młodzieżą oraz dorosłymi (seniorami). Adresatami są dzieci przedszkolne z zakłóceniami w rozwoju psychoruchowym i poznawczym, uczniowie z dysleksją rozwojową lub dyskalkulią, uczniowie z dysharmonią intelektualną, nadpobudliwością ruchową, trudnościami w uczeniu się, a także uczniowie zdolni oraz osoby dorosłe w różnym wieku.
Cele zastosowania metody Instrumental Enrichment
Nadrzędnym celem terapii tą metodą jest poprawa procesu uczenia się, budowanie i doskonalenie strategii poprzez rozwijanie funkcji poznawczych. Do celów szczegółowych należą rozwijanie słownika i kompetencji językowych niezbędnych do rozwiązywania problemów (analizowanie, zadawanie pytań, przeszukiwanie) oraz wzmacnianie refleksyjności2.
Cel terapii jest uzgadniany z pacjentem (np. dzieckiem), a nie narzucany przez dorosłego (mediatora), co bardziej motywuje do wysiłku i systematycznej pracy. Fakt ustalania celu terapii angażuje dziecko (ucznia, dorosłego), pozwala na refleksję, odwołuje się do jego własnych doświadczeń, werbalizuje i uświadamia bieżące potrzeby. Dziecko (uczeń) określa, nad czym chce pracować, do czego zmierza i co chce osiągnąć dzięki podejmowanym ćwiczeniom.
Istotna jest tutaj także komunikacja w relacji terapeuta – wspomagany, w której dominują pytania zadawane przez terapeutę. Aktywność dziecka jest stymulowana i podtrzymywana poprzez pytania, które rozwijają myślenie, zachęcają do refleksji nad działaniem i skupiają się na procesie wykonywanego zadania, a nie na jego efektach. Ważną rolę odgrywają tu pytania analityczne i syntetyczne, które motywują do wnioskowania na bazie poznanych przesłanek oraz pytania wartościujące, które odwołują się do osobistej oceny danego problemu. Zadawane pytania ukierunkowują działania dziecka (ucznia), skłaniają do namysłu, uruchamiają myślenie alternatywne. Wartością metody jest opracowanie reguł (zasad) myślenia i ich poszukiwanie w sytuacjach dnia codziennego. W praktyce określa się to mianem reguł mądrego człowieka, które są zapisywane i przechowywane w zeszycie dziecka (ucznia). Dziecko formułuje zasady (reguły) na bazie własnych doświadczeń związanych z wykonaniem zadania, a następnie poszukuje analogicznych sytuacji w codzienności szkolnej, rodzinnej i rówieśniczej, np. formułuje zasadę, że należy uważnie patrzeć na ilustracje, aby dostrzegać między nimi różnice. Poszukuje zastosowania tej reguły w szkole i codziennym życiu, określając konsekwencje niedokładnego spostrzegania. W formułowaniu zasad, czyli pewnych uogólnień wyrażających zależności, pomagają przykładowe pytania terapeuty, np. „Z jakim wyzwaniem dzisiaj się zmierzyliśmy? Jak poradziłeś sobie z napotkanym problemem i co z tego wynika? Co dzisiaj zrozumiałeś i czego się nauczyłeś?”. Zasada powinna zawierać słowo „zawsze” lub „nigdy”, np. „Gdy czegoś nie wiesz, to zawsze sprawdź” lub „Zawsze trzeba kończyć rozpoczęte zadania”.

Zastosowanie metody Instrumental Enrichment
Zajęcia prowadzone tą metodą przebiegają według stałej struktury, co zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa i pewną przewidywalność zdarzeń. Struktura obejmuje następujące etapy:
•        rozmowa przed wykonaniem zadania,
•        proces wykonania zadania,
•        rozmowa po zrealizowaniu zadania.

Faza pierwsza – przed wykonaniem zadania – wyznaczana jest pytaniami terapeuty: „Jak myślisz, co będziemy robić? A skąd o tym wiesz? Czy kiedyś robiłeś podobne zadanie? Jak myślisz, od czego należy rozpocząć i dlaczego? Z czym kojarzą się te obrazki (sytuacje)? Jakie czynności będzie trzeba wykonać i po co?”.
Faza druga dotyczy procesu wykonania zadania, podczas którego na pytania dziecka (ucznia) terapeuta odpowiada też pytaniem; unika przy tym stosowania czasowników w trybie rozkazującym, typu: „zrób”, „napisz”, „podkreśl”, „popatrz”. Kiedy dziecko pyta: „Czy dobrze to zrobiłem?”, terapeuta odpowiada: „A jak myślisz?”. To stymuluje myślenie i zachęca do ciągłej oceny własnego działania.
W fazie trzeciej terapeuta rozmawia z dzieckiem na temat przebiegu pracy własnej, dziecko opracowuje wspomniane wcześniej zasady mądrego człowieka i zapisuje je do zeszytu. Na tym etapie dziecko (uczeń) uświadamia sobie trudność, werbalizuje problemy napotkane w trakcie wykonywania zadania przy znaczącej roli mediatora (terapeuty). Dzięki pytaniom analitycznym i syntetycznym („Skąd o tym wiesz? Jaki wniosek z tego wynika? Co należy zapamiętać?”) rozwija myś...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy