Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

28 maja 2019

NR 31 (Maj 2019)

Jak skutecznie wspierać ucznia jąkającego się?

0 119

Z punktu widzenia rozwoju psychicznego dziecka jakość relacji tworzonych z rówieśnikami oraz znalezienie własnego miejsca w grupie jest bardzo ważne. Z kolei doświadczenie odrzucenia lub poczucie zignorowania sprawiają, że dziecko może nie umieć nawiązywać konstruktywnych relacji, być wycofanym oraz unikać pewnych sytuacji. Jak zatem wspierać ucznia jąkającego się?

Sytuacja dziecka jąkającego się w szkole

Uczniowie jąkający się nierzadko są uważani przez rówieśników za mniej atrakcyjnych, a ich sposób komunikowania się z innymi spotyka się z negatywną oceną, przez co są bardziej narażeni na dokuczanie czy mobbing szkolny. Ich konsekwencją mogą być m.in. obniżenie poczucia własnej wartości, zamykanie się w sobie, osłabienie pozycji w grupie, pogorszenie wyników w nauce, zmniejszenie aktywności w życiu społecznym, w tym szkolnym, poczucie wyobcowania, a w skrajnych przypadkach – nawet depresja. Na skutek mobbingu szkolnego u dzieci jąkających się można zaobserwować dodatkowo zwiększenie poziomu odczuwania negatywnych emocji i uczuć związanych z jąkaniem, wzmożone napięcie oraz postawy unikania sytuacji związanych z koniecznością wypowiadania się. W konsekwencji może to spowodować nasilenie się objawów jąkania, a także oddziaływać negatywnie na osiąganie dalszych postępów w terapii logopedycznej. Jak pokazują wyniki przeprowadzonego w roku 2012 w Polsce badania, 73% dzieci z jąkaniem doświadczyło dokuczania w szkole z powodu niepłynności w mowie (Węsierska i in. 2015)1. Dokuczanie przybierało głównie postać przedrzeźniania, przezywania oraz wykluczenia z grupowych zajęć. Do powyższych sytuacji dochodziło najczęściej w klasie, na korytarzu lub na podwórku szkolnym. Zdarza się, że dzieci jąkające się, które doświadczają mobbingu szkolnego, obawiają się prosić o pomoc dorosłych z uwagi na możliwość zignorowania ich problemu lub podjęcie takiej interwencji, która przyczyniłaby się do pogorszenia ich sytuacji.

Co środowisko edukacyjne powinno wiedzieć o jąkaniu?

Nauczyciel dziecka jąkającego się może odegrać bardzo ważną rolę w jego procesie terapeutycznym. Współpraca pomiędzy dzieckiem jąkającym się, jego rodzicami, logopedą, nauczycielem, pozostałymi pracownikami szkoły, a także społecznością szkolną jest najskuteczniejszą formą pomocy w przypadku jąkania. Logopeda, znający potrzeby dziecka jąkającego się, nawiązując ścisłą współpracę z jego nauczycielem, może zyskać cenne informacje na temat funkcjonowania ucznia w szkole. Zwłaszcza spostrzeżenia wychowawcy dotyczące zachowania dziecka, jego reakcji na jąkanie, określenie sytuacji, kiedy jego mowa jest mniej lub bardziej płynna, mogą być bardzo cenne i pomocne w terapii logopedycznej.

Wskazane jest, aby nauczyciel, który zauważy objawy jąkania u ucznia, w sposób delikatny, ale i otwarty poruszył ten temat podczas rozmowy z dzieckiem oraz jego rodzicami, rozpoznając jego indywidualne potrzeby, dowiadując się, jak czuje się ono w klasie, jakie zachowania czy postawy byłyby dla niego pomocne.

W sytuacji, gdy uczeń nie uczęszcza na terapię logopedyczną, warto byłoby skierować go do specjalisty, a także – jeśli to możliwe – zorganizować wsparcie logopedyczne na terenie szkoły. Dla wielu pedagogów zaskoczeniem będzie wiadomość, że jąkanie to nie tylko powtarzanie i przeciąganie głosek, sylab czy całych wyrazów oraz blokowanie się podczas wypowiedzi. Dla nauczycieli bezcenna może być informacja, że jąkanie to także różne współtowarzyszące objawom zająknięć zachowania, takie jak współruchy w obrębie różnych części ciała, nieutrzymywanie kontaktu wzrokowego, dodawanie dźwięków, których celem jest przebrnięcie przez kłopotliwe słowo, problemy z oddechem, napięcie, lęk przed zabraniem głosu. Wskazane jest, by nauczyciele mieli świadomość, że jąkanie cechuje zmienność – od kontekstu sytuacyjnego zależy, czy osoba jąkająca się zachowa płynność w mowie. Pozwoli im to zrozumieć, że uczeń w pewnych sytuacjach potrafi porozumiewać się całkowicie płynnie, podczas gdy w innych nie będzie w stanie wydobyć z siebie słowa. Dzięki temu nauczyciele będą umieli bardziej empatycznie traktować codzienne zmagania podopiecznego. Znajomość przyczyn powstawania jąkania może spowodować, że nauczyciel będzie postrzegał to zjawisko mniej stereotypowo. Niezwykle pomocne może być zasygnalizowanie nauczycielom potrzeby niwelowania presji czasu (np. poprzez cierpliwe słuchanie) w kontaktach z dzieckiem jąkającym się. Umożliwienie uczniowi kończenia wypowiedzi pomimo widocznych objawów jąkania będzie dla niego ważnym sygnałem, że jego jąkanie jest przez nauczyciela akceptowane, a tym samym będzie zachętą do częstszego zabierania głosu na forum grupy. Dla wielu nauczycieli często zaskoczeniem jest to, że – wbrew intuicyjnym odczuciom – rady typu: „zwolnij”, „weź głęboki oddech”, „pomyśl, co chcesz powiedzieć” najczęściej nie są pomocne, wręcz przeciwnie – podnoszą presję i utrudniają dobry kontakt. Warto wspólnie z pedagogiem poszukać skuteczniejszych form wsparcia (np. zastosowanie nieco wolniejszego tempa mowy i utrzymywanie z uczniem jąkającym się naturalnego kontaktu wzrokowego). Przydatne może także okazać się zreferowanie nauczycielowi, co dzieje się podczas terapii logopedycznej jąkania – jakie są cele tego procesu. Dla wielu nauczycieli zaskoczeniem może być fakt, że bezsprzecznie istotnym celem interwencji logopedycznej w jąkaniu jest opanowanie swobodniejszej i płynniejszej mowy czy lżejsze jąkanie się, niemniej jednak bardzo ważne jest nabywanie wiedzy na temat tego, co dzieje się w procesie mówienia i podczas jąkania, oraz rozwijanie korzystniejszej postawy względem jąkania. Wyposażony w taką wiedzę nauczyciel będzie miał szansę lepszego zrozumienia swojego ucznia oraz udzielania mu skuteczniejszej pomocy.
Pedagog powinien mieć świadomość, że w procesie terapii logopedycznej dziecko uczy się różnych technik upłynniania mowy i radzenia sobie z jąkaniem. Ich stosowanie nie zawsze jest łatwe dla dziecka, a przypominanie mu o tym – nie zawsze pomocne. Ważnym komponentem terapii jest odwrażliwianie dziecka na własne jąkanie, wyposażenie go w umiejętności niezbędne do skutecznego radzenia sobie z jąkaniem w codziennych sytuacjach, nade wszystko jednak budowanie w nim wiary we własne możliwości komunikowania się w każdej sytuacji. Dlatego tak ogromne znaczenie ma wspieranie jąkającego się ucznia w klasie szkolnej poprzez budowanie sprzyjającego środowiska edukacyjnego, w którym będzie czuł się na tyle bezpiecznie, by móc zastosować techniki przećwiczone wcześniej w gabinecie logopedycznym. Dla dziecka z jąkaniem największym wsparciem będzie otwartość i postawa akceptacji wobec jego sposobu mówienia. Odnosi się to zarówno do samego jąkania, jak i stosowanych przez dziecko technik radzenia sobie z niepłynnością mowy. Ważne, żeby nauczyciele traktowali jąkanie jako coś naturalnego – raczej jak unikatową cechę konkretnego ucznia, a nie jego wadę. Pomocne dla ucznia jąkającego się może być umożliwienie mu wyboru, w jaki sposób chciałby udzielić odpowiedzi ustnej. Warto ustalić z uczniem, czy czuje się gotowy, by wygłosić prezentację przed całą klasą, czy raczej wolałby zrobić to najpierw w obecności nauczyciela i kilku kolegów z klasy (np. podczas przerwy). Także wydłużenie czasu na odpowiedź może pomóc uczniowi. Nauczycielowi można zaproponować, by uwzględnił zmienność jąkania i wspólnie z uczniem opracował plan na „gorsze dni” – czyli takie okresy, gdy jąkanie przybiera na sile. Kreowanie przez świadomego nauczyciela bezpiecznego, życzliwego, akceptującego i wspierającego środowiska wpłynie korzystnie na postawę ucznia względem mówienia. Może też przyczynić się znacząco do jego większej aktywności podczas lekcji, a także do częstszego nawiązywania relacji z rówieśnikami.

Niezwykle ważne jest zachowanie szczególnej czujności w dostrzeganiu ewentualnych przypadków występowania dokuczania lub wykluczania ze strony rówieśników. Należy reagować natychmiast, gdy zjawisko znęcania się wystąpi. Kolejny krok to edukowanie dzieci na temat jąkania i uwrażliwienie ich na to, że każdy różni się czymś od pozostałych. Warto rozważyć zorganizowanie warsztatów dla nauczycieli, których celem byłoby przekazanie im wiedzy na temat jąkania, możliwości wsparcia ucznia jąkającego się w szkole, a także uwrażliwienia ich na problemy, jakich doświadczają dzieci jąkające się.

Co może zrobić logopeda we współpracy z nauczycielem?

Logopeda, współpracując z nauczycielem, przede wszystkim może zorganizować warsztaty dla klasy na temat jąkania z udziałem jąkającego się ucznia. Logopeda powinien przede wszystkim uzyskać zgodę tego ucznia, a także utwierdzić się w przekonaniu o tym, że jest on gotowy do podjęcia tego rodzaju wyzwania. Otwarte mówienie o jąkaniu, przełamanie tabu z nim związanego, odczulanie z punktu widzenia terapeutycznego może korzystnie wpłynąć na postrzeganie tego zaburzenia mowy, a także zmienić obraz samego siebie, jaki ma dziecko zmagające się z jąkaniem. Może to znacząco polepszyć jego sytuację w grupie rówieśniczej.

Niezwykle budującym i rozwijającym doświadczeniem dla uczniów mogą być zajęcia warsztatowe dla klasy na ten temat. Zaprezentowanie uczniom także ludzi sukcesu – znanych osób jąkających się – może przyczynić się do zmiany postrzegania ludzi z tym zaburzeniem mowy. Dobrym rozwiązaniem wydaje się też przygotowanie i omówienie takiej prezentacji przez samo jąkające się dziecko. Warto rozważyć pomysł, by zademonstrować sposoby jąkania przez logopedę i dziecko jąkające się, a następ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy