Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

4 października 2017

NR 15 (Wrzesień 2016)

Zróżnicowanie regionalne polszczyzny

0 293

Regionalizmy mają oparcie w zwyczaju językowym, są osadzone w tradycji regionu, dlatego nie powinno się ich uznawać za błędy językowe. Ukazują one różnorodność i historię poszczególnych części kraju, nade wszystko zaś – ubarwiają język, który dzięki nim staje się bardziej ekspresyjny.

Regionalizmy a dialektyzmy

W polszczyźnie możemy wyróżnić regionalizmy i dialektyzmy, niestety granice między gwarowością a prowincjonalnością często są nieostre. Zróżnicowanie gwarowe dotyczy ludności wiejskiej pewnego obszaru kraju i wyróżnia się swoistymi cechami, głównie fonetycznymi i leksykalnymi, których genezy należy szukać w dalekiej przeszłości. Natomiast w mowie ludzi wykształconych można zauważyć odrębności nazywane właśnie regionalizmami, wynikające ze zróżnicowania terytorialnego. Regionalizmy są kulturotwórcze oraz integrują mieszkańców miast i wsi, ponieważ mają uznanie środowiskowe.

Pochodzenie regionalizmów

Najwięcej regionalizmów powstało w polszczyźnie XIX i pierwszej połowy XX w. W późniejszym okresie zaczęły się wycofywać ze względu na upowszechnienie środków masowego przekazu, takich jak telewizja, radio i internet, które propagowały ujednolicenie języka. Dopiero współcześnie regionalizmy zostały na nowo docenione, a odrębność językowa stała się cechą charakteryzującą „małe ojczyzny”.

Obecnie wyróżniamy kilka grup regionalizmów, których umowne nazwy zostały utworzone od miast będących głównymi kulturalnymi ośrodkami regionalnymi. Oczywiście, prowincjalizmy te używane są przez mieszkańców wszystkich miast danego regionu. Można więc wyróżnić regionalizmy warszawskie, krakowskie, poznańskie, białostockie i śląskie.

Warto wspomnieć o różnym odbiorze regionalizmów przez osoby zamieszkujące inne regiony. Dla przykładu krakowskie ziemniaki i warszawskie kartofle dla przeciętnych użytkowników polszczyzny mieszczą się w normie ogólnej, jednak poznańskie pyry traktowane są już jako dialektyzm. Istotny jest więc nie tylko odbiór regionalizmu, ale także stosunek nazwy do desygnatu. Wydzielić tu można słowa-świadki i regionalizmy-dublety. Pierwsze z nich powstały dzięki dawnej tradycji i kulturze lokalnej, natomiast drugie to prowincjonalizmy, których synonimy odnajdziemy w polszczyźnie ogólnej.

Regionalizmy leksykalne

Szczególnie liczne są regionalizmy leksykalne. Współcześnie nie stanowią one bariery w porozumiewaniu się Polaków z różnych regionów, ponieważ nie są nazwami podstawowymi. Ponadto unika się ich używania w kontaktach ponadregionalnych. Warto podkreślić, że regionalizmów leksykalnych coraz częściej używają już tylko najstarsi mieszkańcy danego regionu, zatem wychodzą one z użycia.

Regionalizmy semantyczne

Regionalizmy semantyczne występują w polszczyźnie rzadko. Polegają one na nadaniu nowego znaczenia wyrazom, które od dawna znane są w języku ogólnym. Przykładów takich jest niewiele, np. krakowskie drzewko ‘choinka’, poznańskie góra ‘strych’, białostockie gościniec ‘podarunek’ czy śląskie synek ‘chłopak’.

Niektóre regionalizmy wchodzą do normy wzorcowej jako warianty, np. borówki – czarne jagody, inne występują jedynie w uzusie, czyli tam, gdzie są obecne wszystkie elementy językowe, zarówno aprobowane przez środowisko, jak i te, które nigdy nie weszły do normy językowej, np. *ubierać płaszcz.

Regionalizmy dotyczące wymowy

Jedną z charakterystycznych cech regionalnych południowej i zachodniej Polski jest realizowanie połączeń z [-ng-] i [-nk-] zawsze z tylnojęzykowym [ŋ]. Takie realizacje możemy spotkać w wyrazach: [okieŋko], [firaŋka], [poraŋka]. Na północy Polski tylnojęzykowe [ŋ] występuje przed k, g jedynie w wyrazach obcego pochodzenia, np. [baŋk].

Zróżnicowanie regionalne polszczyzny

Wewnętrzne zróżnicowanie języka polskiego obejmuje kilka obszarów wyróżniających się swoistymi cechami, np. na Mazowszu charakterystyczne jest wyparcie przyrostka -ę w nazwach istot młodych: cielak, kurczak (cielę, kurczę). Spółgłoski -l, -k, -g są wymawiane twardo, np. [lypa, kedy, gybky] (lipa, kiedy, gibki), a spółgłoska -w ulega stwardnieniu po spółgłosce -ś, np. [śwynia] (świnia).

W środkowej części Małopolski można zauważyć całkowity zanik nosowości, np. [reka gosiur] (ręka, gąsior), Występuje labializacja nagłosowego o-, silne zwężenia, np. [sikiera, pińondze, pudło...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy