Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

22 maja 2020

NR 37 (Maj 2020)

Zjawisko „Chemobrain”. O wpływie chemioterapii na funkcjonowanie poznawcze pacjenta

26

Dane epidemiologiczne pokazują, że występowanie chorób nowotworowych jest coraz większym problemem społecznym. Według statystyk, zachorowalność na nowotwory złośliwe wzrosła w Polsce w ciągu ostatnich trzech dekad ponaddwukrotnie.

Wstęp

W 2010 r. ponad 140 tys. osób zmagało się z chorobą nowotworową, z czego prawie 93 tys. zmarło [Krajowy Rejestr Nowotworów (online)]. W roku 2016 odnotowano 164 tys. przypadków zachorowań, a umieralność – na poziomie 10 tys.
Chemioterapia to jedna z szybciej rozwijających się metod leczenia onkologicznego. Im bardziej jest ono agresywne, tym większa szansa pacjenta na przeżycie. Termin „chemobrain” dotyczy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, którego głównym objawem jest pogorszenie stanu kognitywnego osoby poddanej leczeniu chemioterapią. Zgłaszane przez pacjentów problemy dotyczą zazwyczaj pamięci oraz trudności z koncentracją. Choć temat wydaje się bardzo ważny z punktu widzenia pracy neuropsychologa, to obecnie brakuje jeszcze spójnych wniosków badaczy na temat tego zjawiska. Uzyskane 
do tej pory wyniki analiz prowadzonych przez różne ośrodki znacznie się od siebie różnią.
Jedno z pierwszych badań dotyczących zjawiska „chemobrain” zostało przeprowadzone wśród pacjentek z rakiem piersi. Wyniki wykazały nasilone zaburzenia poznawcze u 75% pacjentek w grupie liczącej 28 kobiet (Wieneke, Dienst 1995). Kolejne badania, choć już z mniej spektakularnymi wynikami, również wykazały deficyty poznawcze jako następstwo chemioterapii.
Doktor Kerstin Hermelink, biolog, w artykule dotyczącym tego zjawiska stwierdza, że to zaburzenia depresyjne oraz lęk w głównej mierze korelują z zaburzeniami poznawczymi u pacjentów onkologicznych, a nie wyłącznie leczenie (Hermelink 2011). Wnioski te nie podlegają wątpliwościom. Z kolei zaburzenia depresyjne niejednokrotnie potrafią być błędnie diagnozowane jako początek zespołu dementywnego (Talarowska, Florkowski i in. 2009). Oczywiście, możliwe jest występowanie obu tych problemów jednocześnie, jednak to właśnie zadaniem neuropsychologa jest umiejętne przeprowadzenie diagnostyki różnicowej.

Depresja w chorobie nowotworowej

Dla większości pacjentów, niezależnie od wieku, informacja o zapadnięciu na chorobę nowotworową brzmi jak wyrok. Emocje, które się wtedy pojawiają – lęk przed śmiercią, złość, zaprzeczanie czy nasilony niepokój – wpływają na jakość życia. Nowotwór często oznacza zmianę wyglądu oraz codziennych nawyków chorego (Stępień, Trypka 2012). Dlatego leczenie pacjenta onkologicznego to praca interdyscyplinarna lekarza onkologa, lekarza psychiatry oraz psychoonkologa (psychologa, psychoterapeuty). W czasie terapii psychologicznej specjalista powinien starać się oswoić pacjenta z nową sytuacją, pomóc w jej akceptacji oraz pokazać metody radzenia sobie z lękiem i stresem (Kieszkowska-Grudny 2013). Kolejnym ważnym aspektem jest rodzina pacjenta, która również powinna zostać objęta opieką psychoterapeutyczną. Nawiązując dobrą relację z bliskimi chorego, terapeuta ma większą szansę, że będą oni pilnować przestrzegania przez pacjenta zaleceń lekarskich. Praca nad chorym onkologicznie nie należy do łatwych. Wymaga od całego personelu empatii oraz umiejętności zrozumienia aktualnej sytuacji pacjenta (de Walden-Gałuszko 2003).
Rozpoznanie depresji u chorych onkologicznie nie jest prostym zadaniem. Z pomocą takich narzędzi, jak Skala Depresji Becka (BDI) czy Geriatryczna Skala Oceny Depresji psycholog może uzupełnić dane zebrane w czasie spotkania z pacjentem i ewentualnie zasugerować podjęcie terapii psychologicznej lub kontakt z lekarzem psychiatrą. Skale te, co prawda, nie mają polskiej walidacji, jednak umożliwiają wstępną ocenę stanu emocjonalnego pacjenta. Ostatecznie to lekarz psychiatra stawia końcową diagnozę oraz decyduje o podjęciu farmakoterapii.
Wpływ depresji na stan kognitywny pacjenta jest zjawiskiem powszechnie znanym, choć często bagatelizowanym. Depresja ma wpływ m.in. na osłabioną koncentrację uwagi, pamięć operacyjną i funkcje wykonawcze, może też obniżać ADL pacjenta (ADL – proste czynności dnia codziennego) (Jarema, Dudek, Czernikiewicz 2014).

Leczenie chemioterapią

Do podstawowych metod leczenia chorób nowotworowych zaliczamy zabiegi chirurgiczne, radioterapię, chemioterapię, a także hormonoterapię. W niniejszej pracy skupimy się wyłącznie na skutkach leczenia chemioterapią. Metoda ta polega na podawaniu pacjentowi dożylnie, doustnie bądź domięśniowo leków w postaci syntetycznej. Leki te nie są selektywne, co oznacza, że niszczą one również te zdrowe komórki, które mają zdolność wzrostu oraz szybkiego dzielenia się. W związku z tym atakowane są m.in. komórki włosów, komórki znajdujące się w przewodzie pokarmowym, jamie ustnej oraz w szpiku kostnym (Nagańska 2019). Pacjenci leczeni chemioterapią, zmagający się z guzami ośrodkowego układu nerwowego, mogą wymagać transfuzji koncentratu krwinek czerwonych, ponieważ podawana im chemioterapia wpływa na komórki w szpiku kostnym i powoduje ich spadek we krwi. Skutki uboczne są, oczywiście, kwestią indywidualną każdego z pacjentów i mogą przebiegać w sposób mniej lub bardziej nasilony. Część chemioterapeutyków może powodować zmiany w istocie białej mózgu. Dodatkowo połączenie chemioterapii z radioterapią podwyższa to ryzyko (Nagańska 2007). Neurologiczne powikłania nie są rzadkością (wśród stosowanych w chemioterapii leków cytostatycznych wyróżniamy grupę mniej i bardziej neurotoksyczną), jednak mogą one wynikać zarówno z toczącego się w organizmie procesu nowotworowego, samej chemioterapii, jak i innych procesów niż wyżej wymienione.
Ponadto chorzy mogą zmagać się z wieloma innymi dolegliwościami, takimi jak:

  • nudności, wymioty,
  • bóle głowy,
  • nadmierna senność i zmęczenie,
  • wypadanie włosów,
  • biegunka,
  • owrzodzenia jamy ustnej oraz zmiany smaku (Nowacki, Stępień 2014).

Powikłania po chemioterapii mogą szybko minąć bez trwałego uszkodzenia organizmu pacjenta, jednak zdarza się, że część tych następstw stanowi zagrożenie dla życia chorego. Dlatego pacjentom zaleca się stały kontakt z lekarzem prowadzącym, który pomoże kontrolować niepożądane skutki. Dzięki farmakoterapii jesteśmy w stanie np. zmniejszyć dolegliwości bólowe. Bardzo często lekarz onkolog zaleca również zmianę stylu życia lub dietę. Takie rozwiązania mogą pozytywnie wpłynąć na jakość życia pacjenta.
Niewątpliwie dzięki chemioterapii wzrasta przeżywalność, a także znacznie wydłuża się okres remisji ch...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy