Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

25 marca 2020

NR 36 (Marzec 2020)

Wysoka wrażliwość emocjonalna jako predyspozycja do jąkania

145

Osoby o wysokiej wrażliwości są bardziej uważne na wszelkiego rodzaju niuanse, dużo bardziej skłonne do wewnętrznej refleksji, ale jednocześnie – bardziej podatne na wszelkiego rodzaju przeciążenia związane ze zdarzeniami zewnętrznymi.

Czym zatem jest zjawisko, o którym zaczyna się pisać coraz więcej, choć jako cecha temperamentu istniało przecież zawsze?
Od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku tematem wysokiej wrażliwości zajmuje się m.in. amerykańska psycholog kliniczna, Elaine Aron, która uważa, że zjawisko to jest cechą wrodzoną, uwarunkowaną genetycznie. Osoby, które Aron określa jako wysoko wrażliwe – WWO (ang. HSP – Highly Sensitive Person), stanowić mają nawet 15–20% całej populacji, prezentując jednocześnie zdecydowanie odmienny sposób przetwarzania bodźców zewnętrznych ze względu na większą reaktywność obszarów w mózgu odpowiedzialnych za regulowanie emocji.

POLECAMY

DOES – cechy osoby wysoko wrażliwej

Elaine Aron bardzo szczegółowo prezentuje sporządzony opis zjawiska wysokiej wrażliwości – w postaci rozwinięcia akronimu DOES, który pozwolił na ujęcie kluczowych dla tej cechy aspektów zachowania, ułatwiając tym samym identyfikację i ustalanie obecności tej cechy u poszczególnych jednostek.

  • D (ang. depth of processing) – głębia przetwarzania
    Osoby wysoko wrażliwe wszystko przetwarzają zdecydowanie głębiej niż inne, najczęściej szukając relacji pomiędzy tym, co postrzegają, a wszelkimi przeszłymi doświadczeniami czy analogicznymi obiektami. Stojąc zatem w obliczu jakiejkolwiek decyzji – mogą działać zarówno intuicyjnie, jak i w pełni świadomie. Ze względu na bardzo staranne rozważanie i analizowanie wszystkich możliwych opcji cały proces świadomego działania może im zajmować znacznie więcej czasu niż innym.
  • O (ang. overstimulation) – przestymulowanie
    Ludziom wysoko wrażliwym często zdarza się doznawać przesytu bodźcami. Wiąże się to z faktem dostrzegania każdego, najdrobniejszego szczegółu okoliczności, w których się znajdują, a to z kolei generuje jednocześnie mnóstwo danych do przetworzenia. Skutkiem tej nadmiernej stymulacji (również społecznej) bywa znaczne przeciążenie jednostki wysoko wrażliwej, a zatem szybciej odczuje ona zmęczenie, szybciej ulegnie stresowi, w konsekwencji czego może dążyć do unikania tego typu sytuacji.
  • E (ang. emotional reactivity) – reaktywność emocjonalna
    Nie ma wątpliwości, że osoby wysoko wrażliwe zdecydowanie mocniej reagują – zarówno na te negatywne, jak i bardzo pozytywne doświadczenia. Zwraca się również uwagę na wysoki poziom empatii tych osób.
  • S (ang. sensing the subtle) – wyczuwanie subtelności
    Osoby wysoko wrażliwe rejestrują niuanse, które innym umykają. Wydaje się to niezwykle przydatne w wielu sytuacjach – od korzystania z przyjemności życia codziennego aż po kompleksowe planowanie reakcji z uwzględnieniem wysyłanych przez ludzi sygnałów o charakterze niewerbalnym o ich nastroju czy chociażby uczciwości zamiarów (Aron 2012).

Wysoka wrażliwość nie jest nowym odkryciem, ale przez lata była źle rozumiana, w konsekwencji czego osoby WWO utożsamiano jedynie z jednostkami wybitnie nieśmiałymi, zahamowanymi, wycofanymi i lękliwymi. Określane były one jako neurotyczne lub w sposób nacechowany jeszcze bardziej negatywnie – znerwicowane (Sand 2016).

Wysoka wrażliwość a introwertyzm, nieśmiałość i empatia

Aron twierdzi, że do tej pory istota tej słabo poznanej cechy była przedstawiana błędnie, bo w zasadzie wyłącznie w kontekście introwertycznym, a więc – negatywnym. Termin „introwersja” nie jest przecież powszechnie interpretowany pozytywnie. Tymczasem około 70% wszystkich wysoko wrażliwych to introwertycy, zaś pozostałe 30% to osoby ekstrawertyczne, a fakt mylnego utożsamienia nadwrażliwości i introwersji wynikać ma z równie bogatego życia wewnętrznego obydwu typów, co niewątpliwie jest ich cechą wspólną. W obydwu przypadkach opisywani ludzie wkładają mnóstwo energii w rozmyślanie i analizowanie wrażeń. Podobnie jest z nieśmiałością, która nie pojawia się w 100% przypadków osób dotkniętych wysoką wrażliwością. Onieśmielenie jest jedynie reakcją na określoną sytuację, a więc nie jest to stale obecna cecha, a jedynie stan. Z kolei nieśmiałość, nawet chroniczna, nie jest dziedziczona. A wrażliwość jest. Mimo że chroniczna nieśmiałość częściej występuje u osób wysoko wrażliwych niż u pozostałych, to nie oznacza, że we wszystkich wypadkach musi się rozwinąć.
Jedną z głównych cech charakteryzujących ludzi bardzo wrażliwych jest szczególna empatia. Ta doskonała umiejętność wczucia się w sytuację innych, stanowić może jednocześnie jedną z przyczyn determinujących wybór dalszej ścieżki zawodowej. Osoby te częściej niż inne wybierają bowiem profesje związane z niesieniem pomocy, ale równie często ulegają wypaleniu.

Osoby wrażliwe wobec konfliktów i błędów

Mówi się o charakterystycznym podleganiu osób wrażliwych wpływowi nastrojów i emocji innych ludzi, zatem znamienne jest także to, że taka jednostka czuje się bardzo niekomfortowo w sytuacji konfliktowej, a wszelkiego rodzaju kłótnie mogą bardzo ją obciążać. Z drugiej strony ta wrażliwość na dyskomfort, dezaprobatę czy gniew innych najczęściej sprawia, że te osoby starają się przestrzegać każdej, najdrobniejszej nawet reguły w obawie przed zrobieniem czegoś niewłaściwego. Ta potrzeba zadowalania innych ludzi automatycznie wiązać się może ze zbytnią uległością, skrajnym ugrzecznieniem i jest ona bardzo charakterystyczna, zwłaszcza dla okresu dziecięcego.
Osoby nadwrażliwe nierzadko posiadają także łatwość w wizualizowaniu swojej przyszłości, nie tylko w kontekście swoich możliwości, ale także w katastroficznym wymiarze. Będą one również mniej odporne na różnego rodzaju krytykę, a także skłonne do dużo bardziej intensywnej analizy wszelkich informacji otrzymywanych z zewnątrz – zwłaszcza tych, które skupiać się będą na ich niedociągnięciach. Zdecydowanie szybciej popadać będą w przygnębienie, a także doświadczać lęku w wyniku różnego rodzaju traum, w rezultacie czego mogą one mieć znacznie mniejsze poczucie bezpieczeństwa niż ci, którzy nie analizują swoich doświadczeń z podobną intensywnością.

Kulturowe uwarunkowania w postrzeganiu osób wrażliwych

Należy zdać sobie sprawę z tego, że sposób postrzegania wrażliwych jednostek jest jednak mocno zdeterminowany kulturowo. W społeczeństwie, w którym pożądanymi cechami są przede wszystkim siła, przebojowość i pewność siebie, jednostki o wyższej wrażliwości bez wątpienia będą postrzegane jako słabsze. Ich cechy będą ocenianie jako te, które w znacznej mierze utrudniają funkcjonowanie. Jednostki o opisywanym typie osobowości, będąc pod nieustanną presją kultury, bardzo ceniącej dynamizm i bezgraniczną otwartość na innych, notorycznie będą więc skłaniane do dostosowywania się do stylu funkcjonowania, jaki prezentuje większość. Wysoka wrażliwość jest cechą mniejszości, kultura i wszelka działalność społeczna nastawiona będzie na zaspokajanie potrzeb pozostałych jednostek. A to z kolei prowadzi do postrzegania własnej osoby przez jednostkę wybitnie wrażliwą jako osoby lękowej, neurotycznej czy wręcz nieprzystosowanej, co nie pozostaje przecież bez wpływu na obniżenie jej samooceny czy poczucia własnej wartości.

Predyspozycje do powstania niepłynności mówienia

Wątek dotyczący szczególnie wysokiego poziomu wrażliwości, określanej niekiedy jako nadwrażliwość emocjonalna, pojawił się w polskiej literaturze m.in. przy okazji próby scharakteryzowania osobowości osób jąkających się. I tak np. w artykule Diagnoza niepłynności mówienia Krzysztof Szamburski podkreślił jej niewątpliwie istotną rolę w charakterze jednego z głównych czynników predysponujących do pojawienia się niepłynności mówienia. Choć sama nadwrażliwość jest terminem, którego nie da się jednoznacznie określić za pomocą kilku elementów potwierdzających bądź wykluczających jej obecność, sporządzona i opublikowana została lista czynników, które w szczególnym natężeniu mogłyby świadczyć o występowaniu tej cechy u potencjalnej jednostki:

  • perfekcjonizm,
  • wyjątkowa ambicja, wręcz nadambicja,
  • dość trudne znoszenie porażek, potknięć lub wręcz nieradzenie sobie z nimi; podobnie będzie z niewielkimi błędami – czyli takimi, które, owszem, zdarzają się, ale z obiektywnego punktu widzenia nie powinny mieć większego znaczenia; w przypadku osób o wyjątkowej wrażliwości mogą one jednak urastać do rangi czegoś niezwykle znaczącego, a stopień przejęcia się tymi z pozoru błahymi porażkami będzie całkowicie nieadekwatny do ich rzeczywistego wymiaru,
  • wyobrażanie sobie potencjalnych problemów, mogących czyhać w niedalekiej przyszłości, lub wizualizacja wyimaginowanych niebezpieczeństw,
  • przejmowanie się bliższą lub dalszą przyszłością – i to zarówno swoją, jak i najbliższych,
  • szczególne wyczulenie na różnego rodzaju treści wyzwalające strach – zarówno w kontekście słuchanych opowieści, czytanych bajek, jak i oglądanych filmów, dzieci mocno przeżywają losy bohaterów, rozpamiętując ich niedolę jeszcze długo po obejrzanym seansie czy wysłuchanej opowieści, dorośli mogą mocno przeżywać różnego rodzaju makabryczne czy pełne przemocy obrazy, raczej będą unikać horrorów,
  • szczególne wyczulenie na krzywdę zwierząt, z jednoczesnym okazywaniem niezwykłej troski o zdrowie i dalszy los tych stworzeń,
  • wyczulenie na wszelkie przejawy niesprawiedliwości – w t...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy