Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

29 marca 2021

NR 42 (Marzec 2021)

Wybrane aspekty arteterapii w tyflologopedii

25

Tyflologopedia dotyczy pracy logopedycznej z osobami niewidomymi i niedowidzącymi. Trudność polega na tym, że pacjent nie może obserwować swoich narządów artykulacyjnych. Jak sobie radzić w takiej sytuacji?

Trudność terapii z osobami niewidomymi lub słabowidzącymi wynika stąd, że większość ćwiczeń logopedycznych odbywa się przy udziale lusterka, a w przypadku tyflologopedii pacjent nie ma możliwości obserwacji, jak zachowują się jego narządy artykulacyjne. Można, oczywiście, uznać, że problemu nie ma, można też wybierać tylko takie ćwiczenia, które nie wymagają obserwacji narządów, ewentualnie modyfikować je tak, by niewidomi i słabowidzący mieli szansę z nich efektywnie skorzystać. Jednak warto poszukać takich narzędzi, które będą sprzyjać terapii osób z niepełnosprawnością wzroku.

POLECAMY

Trudności w terapii logopedycznej osób niewidomych i słabowidzących

Terapia logopedyczna osoby z niepełnosprawnością wzrokową (niewidzącej lub słabowidzącej) nie jest łatwa nie tylko dlatego, że stosowanie w niej lusterka mija się z celem. Lusterko to jeden wątek. Trzeba pamiętać, że w takiej sytuacji odchodzi całokształt wrażeń i wiedzy płynących z obserwacji zachowania aparatu artykulacyjnego, w tym języka i jego ułożenia, np. wglądem języka. Aspekt ten jest ważny, szczególnie w pracy z dziećmi. Dzieciom bowiem, zwłaszcza młodszym, trudniej opowiedzieć o tym, co mają zrobić z językiem – łatwiej im to pokazać. W sytuacji, gdy aspekt bodźców wizualnych zostaje wyeliminowany bądź ograniczony, terapia logopedyczna musi także być efektywna, więc powinna wykorzystywać możliwości i potencjał jej uczestnika.
Kolejną złożoną kwestią jest sam fakt braku wzroku lub jego ograniczenia. Tu trzeba rozważyć np. to, czy osoba straciła wzrok w trakcie życia, czy urodziła się jako niewidząca czy słabowidząca, czy jest to dziecko, czy człowiek dorosły, a także – jakie inne trudności pojawiają się u uczestnika terapii logopedycznej. Ze względu na ograniczenia formalne i charakter tekstu tyflologopedię traktuję globalnie, z równoczesnym zaznaczeniem jej specyfiki ze względu na możliwości pacjenta1.

Audiodeskrypcja w arteterapii i audiodeskrypcja w tyflologopedii

Audiodeskrypcja (AD) to technika o coraz szerszych zastosowaniach, która wspomaga odbiór sztuki u osób niewidomych bądź niedowidzących, ale wykorzystywana jest również w edukacji uczniów widzących. Fakt ten dowodzi, że spełnia się doskonale jako forma pokazująca, że zarówno widzący, jak i niewidomi czy słabowidzący mogą pracować na tym samym materiale, konieczne jest tylko dostosowanie czy opracowanie odpowiednich narzędzi. Idąc tym tropem, właściwe jest wykorzystanie audiodeskrypcji w arteterapii osób z niepełnosprawnością wzrokową, czyli terapeutycznego działania sztuki. Temat ten został tu jednak pominięty, uwaga skupia się bowiem na wykorzystaniu audiodeskrypcji w tyflologopedii.
Na początku warto zawęzić obszar analiz do jednego rodzaju AD. Każdy rodzaj sztuki cechuje się specyficznymi właściwościami AD, nie można zatem potraktować ich globalnie. Należy wybrać konkretną dziedzinę, do której odwołam się w tekście, zasadniczo bowiem jest on poświęcony problematyce wykorzystania w tyflologopedii audiodeskrypcji malarstwa.
Przykładem AD jest tekst z książki Posłuchać obrazów, która powstała w ramach Diamentowego Grantu (jego tematyka dotyczyła kształcenia kompetencji językowych i kulturowych uczniów niewidomych na lekcjach języka polskiego). Książka może być wykorzystywana także w placówkach integracyjnych i ogólnodostępnych. Powstała w wersji papierowej wraz z audiobookiem. Na płycie nauczyciel znajdzie również gotowe do wykorzystania reprodukcje, wraz z tekstem AD i proponowanymi ćwiczeniami. Do każdego obrazu powstał zestaw siedmiu pytań, na które uczeń powinien odpowiedzieć po wysłuchaniu audiodeskrypcji.
Poniżej zaprezentowano przykładową stronę z wersji na CD. Jest to wspomniany zapis AD, a także proponowane polecenia dotyczące percepcji obrazu. Załączony tekst to AD obrazu Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem2 (przykład).

Przykład

Jan Matejko
Bitwa pod Grunwaldem

czas powstania: lata 1875–1878
wymiary: 426 × 987 cm
technika: olej na płótnie
własność: Muzeum Narodowe w Warszawie
Imponujących rozmiarów obraz przedstawia tłum ludzi walczących na Polach Grunwaldzkich. Wyróżniające się kolory to: czerwień, purpura, żółcienie, biel oraz zielenie. Dzieło prezentuje historyczną bitwę z Krzyżakami, która odbyła się 15 lipca 1410 roku. 
Malarz ukazał toczące się walki w momencie, gdy szala zwycięstwa przechyla się na stronę polsko-litewską.
Na płótnie panuje chaos; ludzie tłoczą się, niektórzy dosiadają koni. Walczą na śmierć i życie, kłębią się w bitewnym kotle. Są przerażeni. 
Nad żołnierzami rozciąga się błękitne niebo zasnute ciemnymi chmurami. W górnej części dzieła, w pomarańczowym dymie i chmurach, pojawia się złota postać świętego Stanisława ze Szczepanowa, patrona Polski. Błogosławi walczącym Polakom. Jego głowę otacza świetlista aureola; kontur jego postaci zlewa się z barwą nieba i chmur. Ze sceny bije nadprzyrodzony charakter.
W centrum obrazu znajduje się książę Witold. Siedzi na czarnym koniu. Ubrany jest w czerwony żupan ze złotymi guzikami, przewiązany złotym, metalowym pasem. Jego sylwetka nie jest osłonięta zbroją, jedynie nogi skrywają się za metalowymi nagolennikami. Na głowie ma nie hełm, lecz mitrę. Jest ona w tym samym, czerwonym odcieniu co żupan. Książę triumfalnie unosi do góry rozpostarte ręce. W prawej dłoni dzierży miecz, w lewej – tarczę. Za Witoldem powiewa chorągiew wielkiego mistrza. Upada, zwiastując klęskę Zakonu.
Na lewo od centrum obrazu, na białym koniu, siedzi mistrz krzyżacki Ulrich von Jungingen. Chwieje się na grzbiecie konia, traci równowagę. Ubrany jest w białą pelerynę, na której widnieje wielki, czarny krzyż. Ma długą brodę i ciemne włosy. Przerażony, próbuje bronić się przed atakiem napierających na niego wojowników. W prawej dłoni trzyma miecz, lewą, nieuzbrojoną, odpycha rękę napierającego Polaka. Stoją tuż przed nim, atakują i napierają na niego. Jeden trzyma włócznię świętego Maurycego, drugi, w kapturze na głowie, dzierży topór. Między Witoldem i Jungingenem widać Zyndrama z Maszkowic, dowodzącego wojskami polskimi, oraz Mikołaja Skunarowskiego. 
To właśnie on po zwycięskiej bitwie został wysłany do Krakowa z wieścią o triumfie. Przy dolnej krawędzi obrazu, na środku, umiera Konrad von Lichtenstein. Leży, zwijając się w bolesnych konwulsjach. W części centralnej, po prawej stronie, widać Marcina z Wrocimowic. Dmie w trąbę, trzyma chorągiew Wielkiego Królestwa Polskiego. Polska chorągiew powiewa na wietrze ponad walczącymi, podczas gdy niemiecka upada, podkreślając klęskę Krzyżaków. Z lewej strony na czarnym koniu, w hełmie z pawimi piórami, pędzi Kazimierz V. Śpieszy z pomocą wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu, podczas gdy kopią atakują go Jakub Skarbek z Góry i jego giermek. Książę Kazimierz broni się mieczem. Scena toczy się niedaleko Jungingena, tuż za koniem, którego dosiada starzec z siwą długą brodą. To Werner Tettingen, komtur elbląski. W lewej górnej części obrazu można dostrzec walkę o krzyżacką chorągiew: Polak wydziera ją Krzyżakowi. Z prawej strony widoczny jest Markward von Salzbach. Ma rude włosy, dosiada upadającego konia. Przed momentem Tatar pochwycił go na swój powóz. Na prawo od Salzbacha widnieje głowa Johana von Wendena, komtura gniewskiego. Na przedzie znajduje się czeski rycerz w zbroi, Jan Zižka. Jedną nogą stoi na ziemi, drugą na powalonym przeciwniku, Heinrichu von Schwelbornie. Unosi ręce do góry, trzyma miecz przygotowany do zadania śmiertelnego ciosu. Nie dostrzega zagrażającej mu postaci w ciemnym kostiumie. Nieco wyżej walczy kopią Zawisza Czarny. Ubrany jest we fioletową, lekką zbroję, bez hełmu.
W prawym górnym rogu znajduje się fragment gęstego lasu. Nieco bliżej, przed potężnymi, liściastymi drzewami, widoczny jest Władysław Jagiełło w lśniącej zbroi. Za nim powiewa czerwona chorągiew z orłem. Dosiada konia, jest w otoczeniu dostojników królewskich. Wśród nich rozpoznać można Zbigniewa Oleśnickiego. Wskazuje on na postać pojawiającego się świętego Stanisława. Przed Oleśnickim leży ciało Dippolda Kikeritza, który poległ podczas próby zabicia króla. Bohaterowie ukazani są w chaosie, spowici przez gęsty, gryzący kurz. Ewentualne nieścisłości w przedstawieniu były zamierzone przez artystę. Dotyczy to przede wszystkim postaci, które bezpośrednio nie uczestniczyły w tytułowej bitwie. Anachronizmy wynikają z charakterystycznej dla malarstwa Matejki cechy prezentowania nie tylko samego wydarzenia, ale także jego przyczyn i następstw.

Zadania:

  1. Jakimi przymiotnikami opisałbyś ten obraz? Spróbuj użyć ich jak najwięcej, zadbaj o precyzję i bogatą leksykę.
  2. Co stanowiło inspirację dla malarza? Co wiesz na ten temat?
  3. Symbolika i rzeczywistość historyczna w obrazie Matejki.
  4. W jaki sposób malarz oddał zgiełk bitewny i chaos walki? Wskaż malarskie sposoby osiągnięcia dynamiki.
  5. Historia pędzlem malowana. Na podstawie analizy obrazu powiedz, czym charakteryzuje się malarstwo batalistyczne?
  6. Bitwa pod Grunwaldem Matejki to bez wątpienia jeden z najsłynniejszych obrazów w polskich zbiorach. Jak sądzisz, dlaczego?


Przykładowe zastosowania i ćwiczenia

Tekst (opis) obrazu Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem powinien zostać wykorzystany w terapii osób dorosłych czy starszej młodzieży. Nie jest to bowiem tekst łatwy, nie trzeba więc dodawać, że nie nadaje się do wykorzystania w pracy z dziećmi, nawet tymi starszymi. Uruchamia bowiem niejeden wątek historyczny, którego kontekst trzeba poznać i zrozumieć. Na pewno nie będzie miał on zastosowania w ćwiczeniu wywoływania głosek nieartykułowanych lub artykułowanych nieprawidłowo. W artykule zaprezentowano jedynie kilka propozycji, w jaki sposób można wykorzystać ten tekst. Być może zainspirują one terapeutów do własnych pomysłów wykorzystania audiodeskrypcji malarstwa lub innego rodzaju sztuki na potrzeby terapii w tyflologopedii dla pacjentów w różnym wieku i z różnymi potrzebami edukacyjnymi. W tekście unika się podawania gotowych rozwiązań w postaci konkretnych przykładów ćwiczeń po to, by nie ingerować w kreatywność terapeuty. Chodzi tylko o zainspirowanie do konkretnych działań i rozwiązań, a także ćwiczeń terapeutycznych.
Przykład audiodeskrypcji do obrazu Bitwa pod Grunwaldem jest tekstem rozbudowanym, uruchamiającym różnorodne konteksty i płaszczyzny skojarzeniowe. Może służyć rozwojowi kompetencji komunikacyjnej. Niewidomi, słuchając AD do obrazu Matejki, zyskują przekonanie, że z powodzeniem mogą rozmawiać o sztuce czy o tym konkretnym obrazie, a przez to – rozwijać swoje zdolności komunikacyjne. Dodatkowo, w przypadku osób nieśmiałych, można zachęcić je do wypowiedzi na temat obrazu czy na tematy sztuki w ogóle.
Drugim aspektem, który można wykorzystać w terapii, jest wzbogacanie słownictwa z zakresu terminologii dotyczącej sztuki oraz historii. Jest to szczególnie istotne dla osób dorosłych. Audiodeskrypcja to także dosk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy