Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

24 września 2019

NR 33 (Wrzesień 2019)

Rola specjalisty pracującego z dzieckiem

0 43

Zagrożenie zdrowia dziecka jest sytuacją trudną dla jego bliskich. Współpraca z rodzicami takiego dziecka to zadanie równie obciążające dla personelu medycznego. Poznanie i zrozumienie reakcji rodziców może być pomocne w radzeniu sobie w takich okolicznościach.

Ciąża jako sytuacja stresująca

Wiadomość o ciąży w rodzinie wywołuje różne emocje. Zwykle są one pozytywne, ale pojawiają się także negatywne (głównie obawa, niepokój). Rodzice i najbliższa rodzina jeszcze przed narodzeniem dziecka tworzą mniej lub bardziej jasno określone przewidywania na temat cech dziecka i jego przyszłości oraz siebie jako rodziców (szczególnie kiedy jest to pierwsza ciąża). Takie myśli i antycypacje można zakwalifikować do trzech kategorii oceny sytuacji: 

  • straty (m.in. dotychczasowego stylu życia, planów osobistych i zawodowych), 
  • wyzwania (np. możliwości realizacji własnych potrzeb związanych z macierzyństwem, wychowaniem), 
  • zagrożenia (np. zdrowia i życia własnego i dziecka). 

Pojawiające się reakcje emocjonalne i zachowania przyszłych rodziców są uwarunkowane wieloma czynnikami, m.in.: społecznymi, związanymi z relacją partnerską, psychologicznymi, biologicznymi (Bąk-Sosnowska 2012). 
Prawidłowo przebiegająca ciąża częściej jest źródłem pozytywnych doświadczeń i skłania do zacieśnienia więzi rodzinnych. 
Brak lub ograniczone możliwości sprostania im skutkują pojawieniem się problemów psychologicznych o różnym nasileniu, w tym trudnością z zaakceptowaniem nowej roli (sytuacji), nieadaptacyjnym lękiem przed przyszłością, ograniczoną więzią z dzieckiem, trudnościami w relacjach partnerskich lub rodzinnych. 
Taką przeszkodą w realizowaniu zadań związanych z ciążą jest diagnoza wady wrodzonej i przedwczesny poród.

Nawiązywanie relacji z nienarodzonym dzieckiem

Kontakt z dzieckiem nienarodzonym odbywa się na płaszczyźnie psychicznej, neurohormonalnej i behawioralnej. Myśli i emocje kobiety, jej kondycja psychiczna mają wpływ na przebieg ciąży oraz na kondycję rozwijającego się w jej łonie płodu. Dzieje się to za pośrednictwem układu nerwowego i hormonalnego. Zachowania kobiety wobec siebie – dbanie o siebie przez odpowiednią dietę, odpoczynek czy rezygnacja z używek – są również formami komunikacji z dzieckiem. Zachowania polegające na dotykaniu, masowaniu brzucha, mówieniu czy śpiewaniu do dziecka mogą być udziałem również innych osób i wzmacniają więź emocjonalną oraz stymulują rozwój dziecka. Zmieniający się kształt kobiecego ciała, ruchy płodu, a w końcu obserwowanie go w badaniu USG dają coraz bardziej namacalne wyobrażenie o mającym pojawić się nowym członku rodziny, personifikuje myśli o nim i wzmacnia troskę o niego.

Reakcje rodziców na ciążę nieprawidłową i wady diagnozowane prenatalnie

Sytuacja rodziców dziecka, u którego w okresie prenatalnym wykryto wady genetyczne lub trwałe uszkodzenia, zdaje się bardziej negatywnie wpływać na klimat emocjonalnego oczekiwania na nowego członka rodziny. Niepewność, żal i smutek wpływają na postawę wobec dziecka i nawiązywaną z nim jeszcze w życiu łonowym więź. Jak zauważa Jarzębińska (2016), rodzice, którzy zdrowie dziecka uznają za najważniejszą wartość, w wyniku postawienia u niego diagnozy ciężkiej wady wartość tę tracą. Emocje, jakie wtedy odczuwają, można porównać do stadiów żałoby, gdyż doświadczają straty zdrowego dziecka. Wyobrażenia dotyczące relacji z dzieckiem, planów z nim związanych, wymarzonej dla niego przyszłości stają się nierealne. Czasem rodzice nie są świadomi konsekwencji postawionej diagnozy dla przyszłości dziecka, co zwiększa niepewność. Może również pojawić się nadzieja, że diagnoza została źle postawiona, a dziecko będzie zdrowe.
Reakcja na informację o wrodzonej wadzie przebiega jak reakcja żałoby. Jest to konsekwencja oceny jako straty idealnego, wymarzonego i przede wszystkim zdrowego dziecka. Wyróżniamy w niej fazy, których czas trwania i kolejność może się różnić. Zwykle pierwszą reakcją jest szok (może trwać od kilku godzin do tygodnia) i charakteryzuje go ogólne pobudzenie lub odrętwienie psychiczne. Osoba odcina się od faktu diagnozy, czuje się odrealniona. Fazę zaprzeczania cechuje brak wiary w to, co się stało, intensywne myśli o dziecku, zaprzeczanie chorobie i poszukiwanie dowodów na to lub na dobre rokowania, nawet jeśli realnie takich nie ma. Faza żalu to uświadomienie sobie straty – pojawia się cała gama bolesnych uczuć, a następnie – dezorganizacja i rozpacz. Faza ta jest potrzebna do ostatecznego zerwania powiązań z utraconą wizją szczęśliwego rodzicielstwa i planów na przyszłość. Na tym etapie następuje pewna regresja do stanu rozpaczy. Objawami są obniżony nastrój, utrata zainteresowań, tendencja do izolacji społecznej. Często następuje ostatecznie nadanie znaczenia i sensu chorobie, a nawet dostrzeżenie w niej wartości. Zadaniem tej fazy jest przepracowanie doświadczenia, skonfrontowanie się z emocjami i nadawaniem znaczenia śmierci dziecka, analizowanie własnego życia i odbudowywanie tożsamości. Prowadzi to do akceptacji sytuacji i koncentracji na życiu teraźniejszością. Trudne wydarzenie zostaje zintegrowane z życiem, a osoba przeżywająca tę fazę odnajduje dobro, jakie mogło zaistnieć w wyniku traumatycznego wydarzenia. 
Analiza wypowiedzi rodziców dzieci z zespołem Edwardsa (Jarzębińska 2016) wskazuje na to, że pozytywna ocena cierpienia jako drogi rozwoju, korzyść wynikająca ze zrewidowania dotychczasowego systemu wartości może być udziałem osób w tak traumatycznej sytuacji jak nieuleczalna choroba dziecka i jego śmierć. Potraumatyczny wzrost zależy od wielu czynników, w tym także od otrzymanego wsparcia społecznego oraz rozwoju duchowego i posiadania angażujących celów.
Proces przechodzenia żałoby odbywa się w indywidualnym tempie. Sprzyja mu poszanowanie dla przeżywanych emocji, bez konieczności spełniania społecznych oczekiwań.
Na przykładzie analizy reakcji i potrzeb rodziców dzieci z wrodzonymi wadami serca (Rojczyk, Bielawska 2015) można stwierdzić, że to, co rodzicom pomaga, to rzetelna informacja i praktyczne wskazówki, jak postępować i na co zwracać uwagę oraz poznanie podstaw rozpoznania i konsekwencji dla dalszego życia z uwzględnieniem sposobu leczenia. Jednocześnie rodzice przyznają, że nie wszystkie informacje są dla nich zrozumiałe z uwagi na stan emocjonalny, w jakim się znajdują i/lub specjalistyczne słownictwo.
 

Tabela 1. Etapy żałoby i ich charakterystyka
Rodzaje wcześniactwa
z uwzględnieniem czasu
zakończenia ciąży
Dominujące emocje Najczęściej pojawiające się
myśli (oceny poznawcze)
i zachowania
Zaprzeczanie (szok) Odrętwienie lub pobudzenie
psychiczne, otępienie,
poczucie odrealnienia
„To nieprawda”, „przecież (lekarze)
mówili, że będzie dobrze”,
„dlaczego ja?”
Uświadomienie sobie straty
(bunt)
Gniew, poczucie winy,
smutek
„Nie dopilnowali tego”,
„nie zrobiłam wszystkiego”
Targowanie się Złość, iluzoryczna
nadzieja
„Mogli to zrobić inaczej,
jeszcze da się coś zmienić”,
„gdybym się bardziej postarała”,
„to niespraw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy