Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

15 grudnia 2020

NR 40 (Listopad 2020)

Problemy rodzin dziecka z diagnozą mutyzmu wybiórczego

63

Rodzice dzieci z diagnozą mutyzmu wybiórczego, którzy sięgnęli po wsparcie dla siebie oraz pogłębiają wiedzę, są świadomi, jak wiele od nich zależy. Co oznacza praca nad sobą i co rodzic może zrobić dla siebie by skutecznie pomagać dziecku?

Jakie problemy występują w rodzinie dziecka z MW?

Podstawą jest wiedza na temat lęku przed mówieniem, którą każdy rodzic powinien zdobyć i poszerzać. Lęk to słowo klucz, towarzyszące rodzinom dzieci z MW na co dzień, jest więc niezwykle ważne, co można zrobić, by go obniżać i pokonać. Próby dostarczenia dziecku pomocy psychologicznej nie będą w pełni skuteczne, jeśli rodzice nie zmierzą się ze swoim lękiem i nie wprowadzą potrzebnych zmian w życiu rodziny.

POLECAMY

Zanim dojdzie do właściwej diagnozy i skutecznej pomocy, rodzina i środowisko dziecka wypracowują szereg strategii radzenia sobie, które często niestety  przynoszą odwrotny skutek. Milczenie dziecka nierzadko jest intepretowane jako nieśmiałość. Czas do diagnozy jest niepotrzebnie wydłużany, aż dziecko samo się „rozrusza”. Rodzice natomiast wyręczają je w trudnych sytuacjach. Wsparcia dziecku udziela zazwyczaj jeden z rodziców, obciążając siebie dodatkowo rolą terapeuty.

Idealnie byłoby, gdyby obydwoje rodziców pracowało na rzecz poprawy sytuacji dziecka. Ani wiedza, ani poszczególne zadania nie są przeznaczone wyłącznie dla matek, a tymczasem często właśnie one muszą dodatkowo przekonywać ojca, że problem istnieje i sam nie minie. Rodzice są potrzebni także sobie nawzajem, jako partnerzy, którzy motywują się wzajemnie do zdobywania wiedzy, dzielenia obowiązkami, współpracy ze szkołą, ćwiczenia z dzieckiem w pokonywaniu lęku małymi krokami.

Jak rodzic podtrzymuje MW?

Nie ma jednego idealnego sposobu wychowywania dzieci, tak jak nie ma rodziców, którzy nie popełniają błędów. Pewne strategie rodzicielskie przyczyniają się jednak do kształtowania postawy lękowej u dzieci czy też do wzmacniania lęku w nowych dla dziecka sytuacjach. Wśród niepożądanych zachowań można wyróżnić takie, które wynikają ze stylu nadopiekuńczego i nadmiernie chroniącego dziecko.

  • Oczekiwania rodzica skutkujące wywieraniem presji – np. jakie dziecko ma być, jak się zachowywać. Choć nienazwane wprost przez rodziców, to wyczuwane nawet przez małe dzieci, które próbują im sprostać, choć nie mogą. Jeśli towarzyszą temu pouczenia, podawanie gotowych rozwiązań, odpowiadanie za dzieci – dziecko nie umie się obronić protestowaniem. Broni się na swój sposób – milczeniem.
  • Wspieranie zachowań unikowych dziecka – unikanie aktywności z jakimkolwiek poziomem niebezpieczeństwa, np. zabawy na zjeżdżalni czy wspinanie się, nadmierne pocieszanie przy najmniejszej trudności.
  • Modelowanie przez rodzica – kiedy rodzice sami prezentują zachowania unikowe – nie rozmawiają z innymi osobami o MW, unikają placów zabaw czy wyjazdów, nie mają znajomych, nie odwiedzają innych ani nie zapraszają gości do domu.
  • Brak reakcji na zawstydzanie dziecka – w sytuacji oceniania dziecka przez innych jako nieśmiałego, upartego, cichego, niegrzecznego.
  • Nadmierna ochrona dziecka – zamiast wymagań dostosowanych do jego możliwości chronienie go, co uniemożliwia pokonywanie trudności i lęku, niepodejmowanie tematyki emocji ani lęku z dzieckiem.
  • Brak wspierania niezależności dziecka – wyręczanie go, odpowiadanie za nie, ale też np. wzmacnianie lęku separacyjnego poprzez wspólne spanie w łóżku.
  • Akceptacja trudności dziecka – zgadywanie, o co mu chodzi, zgoda na niemówienie poza domem czy szeptanie. W intencji rodziców zachowania te mają dziecko wspierać, ale w rzeczywistości nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.

Często przy okazji konsultacji u psychoterapeuty czy diagnozy dziecka rodzic zaczyna zdawać sobie sprawę z własnych ograniczeń i trudności związanych z lękiem. Dotąd problemy mogły nie być przepracowane, udawało się z nimi funkcjonować i choć nie zawsze było łatwo, były wypierane i odsuwane. W momencie, gdy wychodzą na jaw problemy dziecka, strategie unikania nie mają szansy dalej funkcjonować.

Badania cytowane przez M. Johnson (2018, s. 532) pokazują, że w rodzinach dzieci z mutyzmem wybiórczym częściej obecne są zaburzenia lękowe, nieśmiałość, a także sam mutyzm wybiórczy.

Odpowiedzialny rodzic, zamiast skupiać się na poczuciu winy, powinien jak najszybciej rozpocząć pracę nad zwalczeniem lęków metodą małych kroków. Odważny rodzic będzie ufał sobie, choćby nie od razu trafił na właściwą pomoc. Dojrzały rodzic będzie wspierał swoje dziecko w osiąganiu kolejnych wyzwań, zamiast je chronić przed jakimkolwiek poziomem lęku. Jako dorosły będzie w stanie sprostać roli przewodnika dziecka, wyznaczać cele i granice. Jeśli rodzic dostrzeże w którymś z tych aspektów trudności, warto, by się zastanowił, co stanowi ich przyczynę, i nad nimi pracował.

Im wcześniej zostaną zauważone objawy i wprowadzone właściwe interwencje, tym szybciej następują efekty pomocy. Psycholodzy prowadzący terapie zgodnie z aktualną wiedzą i we współpracy ze środowiskiem dziecka obserwują pozytywne zmiany już po kilku tygodniach. Jeśli ich nie ma, należy przyjrzeć się czynnikom podtrzymującym objawy i funkcjonowaniu rodziny.

Jakie istnieją formy pomocy dla rodziców?

Podczas konsultacji z psychoterapeutą można wspólnie przyjrzeć się temu, jaka forma pomocy, w zależności od stopnia nasilenia problemów w rodzinie, będzie użyteczna – czy wystarczający będzie udział w takiej formie wsparcia jak warsztaty, czy też potrzebny jest inny rodzaj terapii, np. terapia indywidualna, terapia pary czy terapia rodzinna. Zalecenie dotyczące danej formy pomocy nie oznacza, że jest się złym rodzicem, a terapeuta będzie nam mówił, co robimy źle, lub oceniał. Podczas konsultacji terapeuta stara się zrozumieć, na czym polegają problemy rodziny, i wspólnie z uczestnikami poszukać odpowiedzi na pytania, co one mogą oznaczać.

Jedną z form pomocy, którą może zaoferować psychoterapeuta, są warsztaty. Z praktyki poradnianej wynika, że skutecznym wsparciem dla rodziców dzieci z MW są warsztaty „Jak kształtować poczucie wartości i wspierać wiarę w siebie u dzieci?”.

Warsztaty psychologiczne są taką formą pracy, która ma na celu rozwój wiedzy i umiejętności w obszarach przedstawionych podczas poszczególnych spotkań, w tym przypadku wzmacniania poczucia wartości i pewności siebie u dzieci, a także zwiększenie świadomości wpływu na własne funkcjonowanie i możliwość zmiany. Składają się z części teoretycznej i praktycznej, podczas której uczestnicy dzięki ćwiczeniom w parach lub poprzez dyskusje w grupie przyglądają się własnym doświadczeniom. W trakcie pracy w grupie zyskują wsparcie, inspiracje, a także zgłębiają nowe, ważne dla siebie aspekty. Każdy z nich uczestnicy mogą kontynuować we własnym zakresie – rozwojowym bądź terapeutycznym. Formuła warsztatów jest rodzajem pracy psychoedukacyjnej i krótkoterminowej.

Podczas warsztatów zajmujemy się emocjami, komunikacją, poczuciem własnej wartości, relaksacją i uważnością.

  • Emocje i ich wyrażanie – rozwijamy umiejętności rozpoznawania i nazywania własnych emocji i uczuć. Rodzic może dostrzec, jaki ma wpływ na odczuwane emocje i swoje samopoczucie, a także uświadomić sobie, jakie emocje pojawiały się u niego w trudnych sytuacjach, w okresie własnego dzieciństwa i aktualnie w roli rodzica. Daje to szansę na lepszą interpretację zachowań dziecka. Dzięki rozumieniu o jakich emocjach i potrzebach mówi dane zachowanie dziecka, możemy lepiej mu pomóc.
  • Komunikacja – rodzic powinien umieć rozpoznawać stosowane w rodzinie sposoby komunikowania się i dostrzegać ich wpływ na relacje z dzieckiem. Dzięki temu może się dowiedzieć, w jakiej roli się stawia w komunikacji – dziecka, rodzica czy dorosłego. Uczy się też rozróżniać język empatyczny od języka przemocy oraz ćwiczy formułowanie i używanie komunikatów „ja”. Podczas warsztatów przyglądamy się umiejętności asertywnego zachowania w stosunku do dziecka. Analizujemy błędy komunikacyjne wywołujące u dziecka niepewność, poczucie zagrożenia i lęk oraz umiejętność konstruktywnego chwalenia dziecka, która wzmacnia pewność siebie i rozwija samodzielność.
  • Poczucie własnej wartości i pewność siebie – odróżniamy jedno od drugiego w taki sposób, aby zrozumieć, jak kształtuje się poczucie wartości, i umieć rozpoznawać, jakie zachowania obniżają, a jakie wspierają pewność siebie. Dzięki przyglądaniu się własnym doświadczeniom w tym zakresie rodzic ma szansę nauczyć dziecko dobrego traktowania samego siebie i wzmocnić wiarę we własne możliwości. Dziecko uczy się ufać sobie, podejmować decyzje i mieć poczucie wpływu na otaczającą je rzeczywistość.
  • Relaksacja – celem jest zwiększenie świadomości potrzeby odpoczynku, relaksu, chwili dla siebie, ale także uświadomienie sobie znaczenia sygnałów płynących z ciała, podniesienie umiejętności rozpoznawania zmęczenia i potrzeby odpoczynku u siebie i innych. Relaksacja to też jeden ze sposobów na obniżanie lęku i nauka uzyskiwania odprężenia w sprzyjających i niesprzyjających warunkach.
  • Uważność – dzięki włączeniu elementów mindfulness rodzic poznaje techniki oddechowe i praktykę medytacji obniżające lęk i rozwijające życzliwość wobec siebie. Pozwalają one lepiej sobie radzić w trudnych sytuacjach, zamiast nadmiernie reagować, a tym samym skutecznie motywować dziecko do tych ćwiczeń (Afzal 2020).

Kiedy konsultacja rodzinna? Kiedy terapia rodzinna, małżeńska, indywidualna?

Każda rodzina ma swoją organizację życia i w każdej zdarzają się kryzysy, co jest naturalne na przestrzeni życia. Problem zaczyna się wtedy, kiedy rodzina sama nie może sobie z nimi poradzić. Jeśli rodzice z różnych powodów nie wspierają dzieci w prawidłowym rozwoju i obciążają dzieci odpowiedzialnością za jakość relacji w rodzinie, następuje zamiana ról, która nikomu nie służy. Także w rodzinach dzieci z diagnozą mutyzmu wybiórczego zdarza się, że rodzice mają trudność w zgłoszeniu się po pomoc, w podjęciu pracy z dzieckiem, we wprowadzaniu zalecanych przez psychologa czy psychiatrę zmian. Dochodzą do tego nienazwane wcześniej trudności w relacji rodziców jako pary, a nierzadko rodzeństwo dziecka z diagnozą MW cierpi z powodu własnych problemów. Terapia rodzinna jest wtedy niezbędna jako proces leczenia całej rodziny, a nie tylko mutyzmu wybiórczego. Regularne spotkania mają na celu wsparcie prawidłowego funkcjonowania rodziny i zwolnienia dzieci z odpowiedzialności za problemy.

W przypadku mutyzmu wybiórczego i toczących się dyskusji w środowiskach specjalistów ważna jest aktualna wiedza na temat sposobów pomocy dziecku. Kiedyś terapia była skupiona na pomocy w gabinecie specjalisty, dziś wiadomo, że skuteczna jest terapia, która wychodzi poza gabinet – stąd tak ważne są zaangażowanie w terapię środowiska, w którym funkcjonuje dziecko – rodziny, przedszkola czy szkoły – i praca z koordynatorem.

Bywa też tak, że konsultacja rodzinna pozwala zweryfikować wstępną diagnozę i pokazuje, jaki rodzaj pomocy dziecku i rodzinie jest potrzebny, co nie mogło być w pełni widoczne podczas spotkań indywidualnych z dzieckiem.

W sytuacji zaniedbywania dziecka (przez co rozumiemy także zaniedbywanie jego potrzeb i problemy emocjonalne rodziców, niepozwalające na dojrzałe i odpowiedzialne pełnienie funkcji rodzica) lub funkcjonowania stwarzającego zagrożenie dla zdrowia i życia dziecka bądź któregoś z rodziców (np. przemoc psychiczna lub fizyczna)  dziecko nie będzie mówić, chroniąc siebie, któregoś z rodziców lub rodzinę przed rozpadem. Nie będzie to ostatecznie mutyzm wybiórczy, choć taki obraz mógł być pierwotnie obserwowany. W skrajnych sytuacjach obecność dziecka na terapii może być zagrażająca dla rodziny i będzie ono wykluczane przez rodziców, by nie prezentować objawów zaprzeczających ich narracji o rodzinie. Niezbędna jest wtedy interwencja kryzysowa i taka pomoc rodzinie, która pozwoli dziecku na poczucie bezpieczeństwa i zdrowy rozwój.

Zaletą terapii rodzinnej i myślenia systemowego, które w większości stosujemy w poradni, jest to, że pozwala odnieść się do zmian, jakie przechodzi w swoim życiu rodzina. Każde przejście z jednej fazy cyklu życia rodzinnego do następnej wiąże się z nowymi zadaniami, rolami, zmianami organizacyjnymi w rodzinie, przyczyniając się do pojawienia się normatywnego kryzysu. Trudności rodziny w radzeniu sobie z tym kryzysem mogą pokazać się przez objawy występujące u dziecka (de Barbaro 1999). Nie można jednak interpretować mutyzmu wybiórczego tylko jako objawu „chorującej rodziny”. Często to konsultacja rodzinna jest początkiem drogi, która skutkuje skierowaniem do odpowiednich specjalistów, postawienia trafnej diagnozy i podjęcia skutecznej terapii dziecka.

Czynnikiem ograniczającym sprawczość rodziców bywa lęk, ale także indywidualne trudności czy zaburzenia. W takich sytuacjach niezbędne jest podjęcie terapii indywidualnej przez jednego z rodziców. Wskazaniem do tego rodzaju pracy są zawsze indywidualne problemy, przysłaniające pryzmat funkcjonowania rodziny (np. depresja, alkoholizm), bądź trudności w funkcjonowaniu rodzica, które znacząco wpływają na funkcjonowanie dziecka (np. zaburzenia lękowe, niechęć czy brak umiejętności do rozmawiania na ważne tematy, unikanie rozwiązywania problemów, zrzucanie odpowiedzialności 
na jednego z rodziców).

Czasem konieczne jest skierowanie rodziców na terapię pary – kiedy problemy w związku zaburzają funkcjonowanie dziecka bądź wywołują u niego objawy. Wspólna praca rodziców pomoże dostrzec oczekiwania i potrzeby każdego z nich, a także nauczy komunikacji pozwalającej na dostrzeganie i rozwiązywanie problemów.

Jeśli wskazana jest terapia rodzinna, rozpoczyna się ona spotkaniem konsultacyjnym. To standardowo czas dla wszystkich członków rodziny – ważne jest, jak każdy z nich widzi sytuacje – dzieci także. Jednak, gdy mamy do czynienia z mutyzmem wybiórczym, należy wziąć pod uwagę stan dziecka – może być na różnym etapie procesu diagnostycznego czy terapii. Jeśli jest na samym początku drogi, nie będzie samo się odzywało do nowych osób, nie będzie odpowiadać na pytania, a spotkanie będzie odbierać jako kolejną sytuację stresującą. Terapeuta dysponujący wiedzą na temat MW będzie zdawał sobie sprawę, że wypytywanie i zagadywanie dziecka nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, a jedynie wywoła wycofanie. Należy rozwa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy