Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

23 stycznia 2020

NR 35 (Styczeń 2020)

Nowe metody diagnostyczne zaburzeń uwagi u osób dorosłych

70

Osoby przejawiające deficyty w zakresie procesów uwagi często trafiają do gabinetu logopedy w poszukiwaniu diagnozy i terapii. W jaki sposób można diagnozować jakość uwagi?

Czym jest uwaga?


Otaczająca nas rzeczywistość obfituje w ogromną liczbę bodźców. W każdym momencie dociera do nas bardzo wiele informacji, które różnią się między sobą wieloma właściwościami. Jedne z nich są istotne, inne – zbędne. Nasz system poznawczy jest w stanie odebrać i przetworzyć jedynie skąpy fragment tego, co jest mu potencjalnie dostępne. Aby uchronić się przed przeładowaniem, potrzebuje czegoś w rodzaju sita, mechanizmu pozwalającego na redukcję nadmiaru informacji. Takim procesem poznawczym, w istocie wieloaspektowym, jest uwaga.


Uwaga w praktyce logopedy


Zazwyczaj to właśnie logopeda jest tym specjalistą, który, pracując z pacjentem, jest w stanie najpełniej ujrzeć głębokość problemów dotyczących różnych aspektów tego skomplikowanego procesu. Nie tylko pacjenci po przebytych urazach czaszkowo-mózgowych, afatycy czy osoby z diagnozą ADHD, ale także wielu innych chorych, wymagających rehabilitacji (neuro)logopedycznej, ujawniać będzie deficyty wymagające pogłębionej diagnostyki w tym zakresie. Interdyscyplinarny charakter pracy zakłada współdziałanie wielu specjalistów, którzy, aby wzajemnie się uzupełniać, muszą przede wszystkim dobrze rozumieć zróżnicowanie swoich warsztatów pracy. Opisane w tym artykule metody są narzędziami diagnozy psychologicznej i jedynie osoby posiadające tytuł magistra w zakresie psychologii mogą je uzyskać i użytkować. Jeżeli logopeda podejrzewa u swojego pacjenta deficyty procesów uwagi, powinien skierować go na takie właśnie badanie, aby osiągnąć lepszy wgląd w psychologiczny mechanizm jego problemu.

Uwaga jest mechanizmem wieloaspektowym i spełnia wiele funkcji. Efektywne działanie organizmu wymaga prawidłowego przebiegu całości jej procesów. Najważniejsze cechy uwagi to: selektywność, czujność, przeszukiwanie pola percepcyjnego, przerzutność i podzielność.


Cechy charakteryzujące uwagę

 

  • Selektywność – zdolność do wybierania jednego bodźca, a pomijania innych (dystraktorów). Czekając na pociąg, słyszymy odgłosy rozmawiających ludzi, emitowanych reklam, nadawanych komunikatów oraz dźwięki pojazdów. Jednak selektywność uwagi pozwala nam stłumić cały ten szum, dzięki czemu możemy bez większych przeszkód zająć się np. czytaniem gazety.
  • Czujność (przedłużona koncentracja) – zdolność obserwowania otoczenia i oczekiwania na pojawienie się określonego bodźca. Wymaga ignorowania działającego nieustannie szumu. Najlepszym przykładem czujności uwagi jest praca wartownika. Polega ona na przedłużonym w czasie obserwowaniu otoczenia pod kątem jednego rodzaju bodźców oraz natychmiastowej reakcji na sygnał zagrożenia.
  • Przeszukiwanie pola percepcyjnego – zdolność niemal tożsama z selektywnością uwagi. Dotyczy aktywnego i systematycznego badania pola percepcji, którego celem jest wykrycie odpowiednich pod względem obranego kryterium bodźców. Efektywność przeszukiwania zależy od liczby i jakości obecnych dystraktorów.
  • Przerzutność – zdolność przełączania się między czynnościami (zadaniami). Przełączanie wymaga utrzymywania w pamięci operacyjnej kilku informacji oraz naprzemiennej ich obróbki.
  • Podzielność – jest zdolnością do koncentracji na kilku (dwóch lub więcej) bodźcach.

 

 

Gdzie w mózgu znajduje się uwaga?


Neuroanatomiczne podłoże procesów uwagi obejmuje wiele struktur, jednak główną rolę odgrywają dwa ośrodki: tylna część płata ciemieniowego (odpowiedzialna m.in. za uwagę wzrokową i przeszukiwanie percepcyjne) oraz prawy płat czołowy (odpowiedzialny m.in. za czujność uwagi, długotrwałe koncentrowanie się).


Klasyczne metody diagnostyczne różnych aspektów uwagi


W praktyce klinicznej pacjenci skarżący się na złe funkcjonowania procesów uwagi stanowią sporą grupę. Wśród dorosłych nawet 3% populacji może spełniać kryteria diagnozy ADHD. Również szeroko rozpowszechnione są inne zaburzenia, w których deficyt uwagi jest głównym lub jednym z wielu objawów, m.in. ADD, zaburzenia ze spektrum autyzmu, zaburzenia lękowe czy stany po uszkodzeniach OUN o różnej etiologii Diagnosta coraz częściej staje przed problemem wykraczającym daleko poza rozpoznanie różnicowe – nie potrzebuje jedynie stwierdzenia takiego bądź innego deficytu, ale jest zainteresowany poznaniem jego cech jakościowych. Taka diagnoza funkcjonowania poznawczego człowieka jest podstawą do projektowania odpowiednich oddziaływań rehabilitacyjnych.

Psychodiagnostyka od dawna dysponuje szeregiem metod, przede wszystkim prób klinicznych, które z powodzeniem są wykorzystywane w badaniu neuropsychologicznym przeprowadzanym wedle paradygmatu kliniczno-eksperymentalnego. Do badania uwagi powszechnie używane są m.in.: Próba uczenia się 10 słów, Próba korekty czy Test łączenia punktów.


Próba uczenia się 10 słów


Metoda polega na kilkukrotnym przeczytaniu badanemu listy słów, zawsze wedle tej samej kolejności. Zadaniem osoby badanej jest bezpośrednie odtworzenie za każdym razem jak największej liczby prezentowanych wyrazów. Słowa pochodzą z różnych kategorii. Uzyskane wyniki analizuje się głównie jakościowo. Możliwe jest ustalenie tzw. krzywej zapamiętywania. Próba ta bada zakres uwagi, zdolność do ogniskowania, odporność na dystrakcję. Jest także miarą zdolności uczenia się słownego. Jej podstawową zaletą jest prostota. Metoda może i powinna być stosowana w każdym badaniu przesiewowym.


Próba korekty


Metoda zwana jest także próbą wykreślania cyfr i liter. Polega na zaprezentowaniu badanemu arkusza zawierającego rzędy liter lub cyfr i poproszeniu go, aby spośród nich wykreślał możliwie najszybciej po dwie wybrane, np. K i L oraz 2 i 8. Pomiaru czasu dokonuje się za pomocą stopera, o czym wcześniej informuje się badanego. W analizie ilościowej uzyskanych wyników wykorzystuje się: czas wykonania zadania i liczbę popełnionych błędów. Analiza jakościowa pozwala na uchwycenie tempa pracy badanej osoby, ewentualnych wskaźników męczliwości procesów poznawczych. Próba korekty (wykreślania cyfr i liter) bada wiele aspektów uwagi, m.in. jej selektywność, zdolność do koncentracji, przeszukiwanie pola wzrokowego i podzielność.


Test łączenia punktów


W warunkach polskich test ten nigdy nie stał się narzędziem znormalizowanym, wymaga więc omówienia i zestawienia razem z próbami klinicznymi. To proste narzędzie funkcjonuje pod wieloma nazwami: początkowo nosił nazwę Uwaga rozproszona, później znany był jako Ścieżki Partingtona. Najczęściej używana nazwa to Trail Making Test (TMT). TMT wchodził w skład znanej baterii testów neuropsychologicznych Halsteada-Reitana. Tradycyjnie uznawano go za tzw. test czołowy, tj. badający funkcjonowanie płatów czołowych mózgu. Powszechnie wykorzystywany był (i jest) jako standardowe narzędzie służące do diagnozy funkcji typu wykonawczego. Test łączenia punktów składa się z dwóch arkuszy. Pierwszy zawiera cyfry i liczby w kółkach, porozrzucane po całym polu arkusza. Drugi, oprócz liczb, zawiera litery alfabetu łacińskiego. W pierwszej części testu zadanie badanego polega na możliwie jak najszybszym połączeniu ze sobą kółek wedle wzrastającej kolejności cyfr od 1 do 25. W drugiej części kółka należy łączyć naprzemiennie w sekwencji cyfra – litera, tak aby obydwie kategorie (litery i cyfry) łączone były w kolejności wzrastającej. Mierzony jest czas wykonania obu części i to on jest jedynym analizowanym wskaźnikiem ilościowym. Błędy w wykonaniu, zauważone przez badającego, są na bieżąco komunikowane osobie badanej. Ich poprawienie wydłuża czas wykonania testu, stąd czułość tego wskaźnika. Analizie jakościowej poddajemy także rodzaj i liczbę błędów. Ważne jest, czy są to błędy, które badany poprawia spontanicznie, czy je zauważa, czy też jest ich niejako nieświadomy. TMT służy do diagnozy funkcji typu wykonawczego (Executive functions, EF), m.in. kontroli wykonawczej/kontroli hamowania (druga część testu). Wykonanie testu jest uzależnione od wieku i wykształcenia. Test bada wiele aspektów uwagi, przede wszystkim przedłużoną koncentrację (pierwsza część testu), selektywność, czyli umiejętność pomijania dystraktorów, zdolność dokonywania w umyśle płynnych przełączeń uwagi, utrzymania naprzemienności połączeń wedle obydwu kryteriów, tym samym pewną „elastyczność” dokonywania operacji umysłowych.

Wielu testów psychologicznych, które dziś stosuje się w pracy klinik, używano na potrzeby armii w celach selekcji. Opisany wyżej Test łączenia punktów służył do oceny potencjału intelektualnego żołnierzy armii amerykańskiej, którzy udawali się na front. W 1944 r. został włączony do indywidualnego testu armii amerykańskiej. Dopiero kilka lat po zakończeniu II wojny światowej Ścieżek Partingtona zaczęto używać w klinikach neurologicznych.


Najnowsze możliwości diagnozy procesów uwagi u osób dorosłych


Dzisiaj diagnosta pracujący w warunkach polskich ma do swojej dyspozycji wiele narzędzi psychometrycznych, znormalizowanych dla naszej populacji, charakteryzujących się zadowalającymi parametrami w zakresie trafności i rzetelności. Najważniejsze z nich, zdaniem autora, pozwalające na diagnozę różnych aspektów funkcjonowania procesów uwagi, opisane są poniżej.


Test uwagi i spostrzegawczości (TUS)

Wymieniona wyżej, znana i używana od dawna próba wykreślania liter i cyfr (próba korekty), jest niewątpliwie historyczną poprzedniczką Testu uwagi i spostrzegawczości (TUS). Autorką TUS jest Anna Ciechanowicz, zaś autorką najnowszej normalizacji – Joanna Stańczak. Narzędzie służy do badania różnych aspektów uwagi. Składa się z czterech niezależnych od siebie testów, różniących się rodzajem bodźca. Podobnie jak próba korekty, materiałem testowym TUS są arkusze zawierające rzędy liter (b i k), cyfr (3 i 8 oraz 6 i 9) i znaków w formie gwiazdek. Wersja, w której wykreślane są cyfry 6 i 9, została poddana normalizacji w 2017 r. i posiada normy dla osób dorosłych (od 20. do 80. r.ż.). Zadaniem osoby badanej z zastosowaniem testu uwagi i spostrzegawczości jest wykreślenie odpowiednich symboli (liter, cyfr lub gwiazdek) spośród wielu innych...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp?
Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy