Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

24 września 2019

NR 33 (Wrzesień 2019)

Nieprawidłowości w rozwoju ruchowym. Objawy – skutki – diagnozowanie

0 47

Prawidłowe wzorce postawy i ruchu wraz z prawidłowym napięciem mięśniowym pozwalają dziecku uzyskać prawidłową kontrolę motoryczną z wykorzystaniem prawidłowych doświadczeń czuciowo-ruchowych.

Termin nieprawidłowości w rozwoju ruchowym w praktyce fizjoterapeuty oznacza takie zaburzenie rozkładu lub (i) wielkości napięcia mięśniowego, które powoduje istotną zmianę wzorców postawy i ruchu. Przykładem może być tutaj sięganie po zabawki. W przypadku braku zaburzeń napięcia mięśniowego ruch ten przebiega bez nadmiernego uniesienia barku, z wyraźną komponentą rotacji zewnętrznej w obrębie przedramienia oraz z pełnym otwarciem dłoni w celu dobrego uchwycenia przedmiotu. W rozwoju nieprawidłowym dłoń jest często nie w pełni otwarta, rotacja wewnętrzna przedramienia powoduje słabszy chwyt, a wysokie uniesienie barku „usztywnia” cały ruch, odbierając mu płynność.
Prawidłowe wzorce postawy i ruchu wraz z prawidłowym napięciem mięśniowym pozwalają dziecku uzyskać prawidłową kontrolę motoryczną z wykorzystaniem prawidłowych doświadczeń czuciowo-ruchowych. Obciążenia, o jakich słyszymy w wywiadzie, często modyfikują wyżej wymienione elementy na tyle, że musimy dodać do ich nazwy partykułę „nie”. Jednakże obserwowane nieprawidłowości nie muszą świadczyć o patologicznym rozwoju i od razu wskazywać na uszkodzenia w układzie nerwowym bądź innych układach. Mogą być przejawem reakcji dziecka na jakiś czynnik i ustąpić po jego wyeliminowaniu. Atopowe zapalenie skóry przebiegające z nadwrażliwością powierzchowną i świądem na drodze emocjonalnego pobudzenia może powodować wzrost napięcia mięśniowego oraz nadmierny wyprost u dziecka. Jego ruchy stają się wówczas mniej płynne, a postawa może przybierać charakter „odgięciowej”, co w skrajnych momentach będzie do złudzenia przypominać tak zwany „opistotonus”. Elementy budujące strukturę prawidłowego rozwoju są punktem odniesienia, do którego porównujemy jakość i zakres ruchu badanego pacjenta. Poniżej wskazano kilka podstawowych składowych rozwoju ruchowego.

Prawidłowy wzorzec postawy

Jest zdolnością do utrzymania środka ciężkości ciała w obrębie płaszczyzny podparcia z uwzględnieniem przestrzennej kontroli poszczególnych części ciała względem siebie. Jego jakość zależy od rodzaju i rozkładu napięcia mięśniowego.

Prawidłowy wzorzec ruchu

Podobnie jak wzorzec postawy, wzorzec ruchu zależy również od napięcia mięśniowego. Ponadto mają na niego wpływ takie czynniki jak: cechy osobowościowe, rodzaj realizowanego zadania, procesy poznawcze oraz percepcyjne, a także otoczenie. Prawidłowy wzorzec ruchu charakteryzuje się elegancją, złożonością, koordynacją czasowo-przestrzenną oraz wydajnością energetyczną – wydatek energetyczny potrzebny do realizacji danego zadania ruchowego jest możliwie najmniejszy.

Prawidłowe napięcie mięśniowe

Napięcie mięśniowe powinno być na tyle wysokie, aby umożliwiać ruch, a zarazem na tyle niskie, żeby go nie ograniczać. Jego rozkład, rodzaj i wielkość zależą od następujących czynników:

  • kondycja centralnego i obwodowego układu nerwowego,
  • czynniki genetyczne,
  • otoczenie – hałas, temperatura, światło,
  • komfort bądź dyskomfort psychofizyczny (ból, strach, gotowość, relaks),
  • pozycja, w jakiej dziecko się znajduje, oraz płaszczyzna podparcia,
  • wyrównanie posturalne (takie ułożenie poszczególnych części ciała względem siebie i w przestrzeni, które pozwala na jak najsprawniejsze wykonanie ruchu),
  • motywacja,
  • szybkość, z jaką wykonywane jest zadanie ruchowe.

Prawidłowe doświadczenie czuciowo-ruchowe

To takie doświadczenie, w którym wszystkie zmysły odbierają adekwatne do sytuacji bodźce, przy czym nie dochodzi do przeciążenia któregokolwiek z nich, natomiast ruch własny dziecka oraz ruchy osoby się nim zajmującej są kontrolowane w sposób ciągły, płynny i również adekwatny do sytuacji.

Prawidłowa kontrola motoryczna

Jest sumą wyżej wymienionych elementów i daje możliwość realizacji funkcji w bardzo wysokiej jakości z wykorzystaniem niewielkiego nakładu energii oraz pozwala na modyfikacje sposobu wykonania danej czynności w zależności od zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych.

Obserwowane nieprawidłowości

Na przestrzeni całego okresu od 0 do 12. m.ż. wieku skorygowanego możemy obserwować różne nieprawidłowości. Jedne będą stale towarzyszyć danemu obszarowi rozwoju bądź wpływać na wszystkie jego aspekty, inne zaś pojawią się jedynie epizodycznie, jako efekt wpływu czynników zewnętrznych bądź wewnętrznych, np. przyzwyczajeń pielęgnacyjnych rodziców czy kolki.
Z praktycznego punktu widzenia istotniejsze jest pytanie, jak możemy te nieprawidłowości zobaczyć i ocenić lub jak one się manifestują w aktywności dziecka. Powyższe problemy należy rozpatrywać w odniesieniu do prawidłowego rozwoju oraz do kalendarza rozwojowego, pozostawiając jednak margines tolerancji w czasie na osiągnięcie przez dziecko jego etapów.
Przejawy nieprawidłowości w rozwoju ruchowym dziecka widoczne są w kilku głównych obszarach, takich jak: kontrola szyi, głowy i tułowia, kontrola oralna, kontrola w obrębie miednicy i stawów biodrowych, asymetria ułożeniowa oraz zwiększone napięcie wyprostne. Oprócz wymienionych wyżej elementów sama zmiana jakości aktywności spontanicznej obserwowanej jako całość ekspresji ruchowej dziecka może być świadectwem trudności rozwojowych małego pacjenta.

Kontrola górnej połowy ciała – głowa i szyja, obręcz barkowa oraz kontrola oralna

Kontrola ruchów głowy i szyi oraz obręczy barkowej ma ścisły związek z kontrolą aparatu orofacjalnego. Zaburzenia napięcia w obrębie tych punktów kluczowych przenoszą się na mięśnie żuchwy, warg, języka oraz nad- i podgnykowe, powodując szereg problemów w jedzeniu od samego pobierania pokarmu przez jego transport w obrębie jamy ustnej aż do połykania włącznie. Wysokie ułożenie barków, nadmierny wyprost w szyjnym odcinku kręgosłupa, tak zwana „krótka szyja”, sprzyjają cofnięciu żuchwy, nadmiernemu napięciu mięśni żwaczy, wysokiemu ułożeniu języka czy niemożności prawidłowego zwarcia mięśnia okrężnego ust podczas jedzenia. Takich kombinacji wzajemnych wpływów jednych elementów na drugie jest znacznie więcej, natomiast podczas oceny aktywności dziecka nasza uwaga powinna być zwrócona na:

  • trudności w zmianie położenia głowy z jednej strony na drugą, w leżeniu zarówno na brzuchu, jak i na plecach, a także w utrzymaniu jej w linii środkowej po 3. m.ż. wieku skorygowanego w obydwu ww. pozycjach,
  • trudności w utrzymaniu podporu na przedramionach po 3. m.ż., a później na dłoniach (patrz rys. 3),
  • słabą aktywność antygrawitacyjna kończyn górnych w leżeniu na plecach – dziecko nie podąża dłońmi do ust, nie chwyta ubranka w linii środkowej, ma trudności z wyciąganiem rąk ku zabawkom zawieszonym nad klatką piersiową. 
     
Rys. 1. Asymetria

 

Rysunek oprócz asymetrii pokazuje również wpływ wzmożonego napięcia wyprostnego na postawę i aktywność antygrawitacyjną ciała: głowa odgięta ku tyłowi, kończyny nie mogą w pełni realizować takich funkcji jak sięganie ku górze (pracują przy podłożu).


Mając świadomość powyższej zależności, nawet jeśli nie widzimy jeszcze wyraźnych zaburzeń napięcia mięśniowego w obrębie barków, głowy i szyi, a jedynie trudności w karmieniu, należy zachować czujność i obserwować dziecko w kolejnych etapach rozwoju, gdyż wymienione trudności mogą zwiastować potencjalne jego zaburzenia.

Kontrola tułowia

Tułów jest niejako stabilną podstawą, na której mogą się oprzeć głowa i kończyny. Problemy w rozkładzie czy wielkości napięcia mięśniowego w tym obszarze będą skutkować kompensacyjnym ułożeniem obwodowych części ciała i gorszymi jakościowo wzorcami ruchu. Brak równowagi pomiędzy zginaczami – głównie mm brzucha – a prostownikami – głównie prostownik grzbietu – leży u podstaw problemów z wyrównaniem posturalnym dziecka. Słaba kontrola tułowia przejawiać się będzie np. zniesieniem lub uwydatnieniem fizjologicznych krzywizn kręgosłupa bądź asymetrią. 
 

Rys. 2. Aligment – wyrównanie posturalne

 

Sylwetka po lewej stronie ilustruje w miarę dobre wyrównanie posturalne z prawidłowo zaznaczonymi krzywiznami kręgosłupa, będące wynikiem równowagi pomiędzy napięciem zginaczy i prostowników. Sylwetka po prawej stronie – brak aligmentu (liniowości), zaburzone napięcie mięśniowe, kompensacyjne...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp?
Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy