Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

9 lipca 2019

NR 32 (Lipiec 2019)

Neurodegeneracje a zaburzenia mowy

0 109

W przypadku neurodegeneracji istota problemu polega na postępującej utracie przez chorego komórek nerwowych. Prowadzi to w konsekwencji do dysfunkcji poznawczych i motorycznych, w tym – do charakterystycznych zaburzeń mowy.

Neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu (PKAN – z ang. Pantothenate Kinase-Associated Neurodegeneration) jest chorobą wynikającą z akumulacji żelaza. Podłożem choroby jest zwyrodnienie komórek mózgu wynikające z gromadzenia żelaza, do którego dochodzi na skutek mutacji w genie kodującym kinazę pantotenianu 2. Choroba ta objawia się problemami z poruszaniem się, kontrolowaniem ruchów oraz mówieniem.

Neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu występuje średnio u 1 do 9 osób na 1 000 000, co czyni ją najczęstszym zespołem neurodegeneracyjnym związanym z akumulacją żelaza (NBIA – Neurodegeneration with Brain Iron Accumulation). Około 50% pacjentów pediatrycznych, u których rozpoznano NBIA, cierpi właśnie na neurodegeneracje związaną z mutacją kinazy pantotenianu 2.


Choroby neurodegeneracyjne


Istotą chorób neurodegeneracyjnych jest postępująca utrata komórek nerwowych. Do uszkodzenia neuronów może dojść na różny sposób. Objawy neurodegeneracji zaczynają być widoczne po wielu latach od rozpoczęcia się tego procesu. Ze względu na rodzaj komórek i struktur objętych zmianami objawy można podzielić na te związane z pamięcią, przejawiające się demencją, i te związane z funkcjami motorycznymi. Jeśli dojdzie do uszkodzenia struktury uczestniczącej w ruchu na poziomie makroskopowym, u pacjenta mogą wystąpić np. apraksja, ataksja i dyzartria.

Neurodegeneracja związana z gromadzeniem żelaza to heterogenna grupa chorób, w których dochodzi do akumulacji żelaza w jądrach podstawnych, czyli strukturach uczestniczących w kontroli ruchów, procesach poznawczych, emocjach i uczeniu się. Może o skutkować postępującą dystonią, parkinsonizmem, spastycznością, atrofią nerwu wzrokowego, degeneracją siatkówki, objawami neuropsychiatrycznymi i różnymi objawami neurologicznymi. Choroby te są prawie zawsze dziedziczone autosomalnie recesywnie. Pierwsze symptomy, w zależności od rodzaju NBIA, mogą być obecne już w dzieciństwie lub pojawić się dopiero w 4. dekadzie życia.

 

Tabela 1. Lista znanych zespołów NBIA

Nazwa Akronim
Aceruloplazminemia
Neuroferrytynopatia
Neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu NBIA 1, PANK
Neurodegeneracja związana z PLA2G6 NBIA 2, PLAN, PARK14
Zespół Kufor-Rakeb NBIA 3, PARK9
Neurodegeneracja związana z białkiem błony mitochondrialnej MPAN
Neurodegeneracja związana z mutacją genu dla 2-hydroksylazy kwasów tłuszczowych FAHN
Zespół Woodhouse’a-Sakatiego
Statyczna encefalopatia wieku dziecięcego z neurodegeneracją w wieku dojrzałym SENDA
Neurodegeneracja związana z białkiem o strukturze beta-śmigła BPAN
Neurodegeneracja związana z gromadzeniem żelaza 7 NBIA7
Neurodegeneracja związana z gromadzeniem żelaza 8 NBIA8
Źródło: Nassif i in. 2016

 

Nagromadzenie żelaza w konkretnych strukturach mózgu umożliwia postawienie wstępnego rozpoznania NBIA dzięki charakterystycznemu obrazowi w rezonansie magnetycznym mózgu.

Neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu 2 jest najczęstszym zespołem NBIA. Ze względu na różnice w obrazie klinicznym PKAN dzieli się na dwa podtypy:

  • klasyczna neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu,
  • atypowa neurodegeneracja związana z kinazą pantotenianu.

Klasyczna postać PKAN


Około 75% przypadków PKAN przebiega pod postacią klasyczną. Pierwsze objawy występują w dzieciństwie, zwykle poniżej 6. r.ż. – średni wiek zachorowania to 3–4 lata. W okresie przed rozwinięciem pełnego zespołu objawowego u części dzieci obserwuje się niespecyficzne objawy, takie jak opóźnienie rozwoju, szczególnie rozwoju motoryki, dyspraksję i „niezdarność ruchów”. Rzadziej obserwuje się dystonie w obrębie górnej części ciała oraz chodzenie na palcach.

Objaw obecny u każdego pacjenta to dystonia. Może ona dotyczyć każdej partii ciała, choć najczęściej dotyka kończyn oraz twarzy. Dystonia może być obecna na wczesnym etapie choroby, w pierwszej dekadzie życia i – w połączeniu ze sztywnością oraz spastycznością w obrębie kończyn – przejawiać się jako zaburzenia chodu oraz niestabilność postawy ciała. U wielu pacjentów występuje również dystonia obejmująca aparat ustno-żuchwowy, co w konsekwencji powoduje dysartrie. Wielokrotne skurcze w dolnej połowie twarzy mogą prowadzić do nawracających uszkodzeń języka.

Inne, rzadziej występujące objawy pozapiramidowe to ruchy pląsawicze, sztywność oraz parkinsonizm. Do objawów wynikających z uszkodzenia dróg korowo-rdzeniowych należą wzmożone napięcie mięśniowe, wygórowane odruchy, spastyczność oraz obecny objaw Babińskiego.

Częstymi objawami postaci klasycznej PKAN jest zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, akantocyty w rozmazie krwi oraz objawy neuropsychiatryczne. Im wcześniej wystąpią objawy choroby, tym większemu ograniczeniu ulega funkcjonowanie poznawcze pacjenta, jednak ostatnie badania pokazują, że liczba osób chorujących na PKAN z poziomem intelektu na granicy lub poniżej normy dla wieku może być zawyżona. Wynika to z faktu, że u osób, u których występują zaburzenia ruchu, trudniej jest przeprowadzić wiarygodny test funkcji poznawczych ze względu na upośledzenie posługiwania się przyrządem piśmienniczym.


Atypowa postać PKAN


Podstawowymi różnicami pomiędzy postacią klasyczną a atypową są wiek zachorowania, dominujące objawy w obrazie klinicznym oraz wolniejsza progresja choroby.

Pierwsze objawy atypowej postaci PKAN pojawiają się zwykłe w 2. dekadzie życia, średnio pomiędzy 13. a 14. r.ż. Należą do nich zaburzenia mowy i zachowania. 1/3 pacjentów w początkowej fazie choroby prezentuje objawy neuropsychiatryczne, tj. zachowania agresywne i impulsywne, labilność emocjonalną, myśli natrętne oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, zmiany osobowości, zaburzenia depresyjne, demencja przypominająca otępienie czołowo-skroniowe. Objawy psychotyczne występują rzadko. Zaburzenia mowy są powszechnie obecne w tej populacji pacjentów i prezentują się przede wszystkim jako palilalia, tachylalia, hipofonia, dysartria oraz trudności w rozpoczęciu mówienia. Zaburzenia motoryki objawiają się dystonią, jednak w przeciwieństwie do postaci klasycznej jest ona mniej nasilona i pojawia się w późniejszej fazie choroby. Inne zaburzenia obejmujące układ ruchowy to parkinsonizm, akinezja o początku w dorosłości, miejscowe dystonie, objawy wynikające z uszkodzenia dróg korowo-rdzeniowych, zastyganie chodu oraz zespół podobny do drżenia samoistnego.

W przypadku PKAN o późniejszym początku obserwuje się również zaburzenia funkcji poznawczych. Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki występuje rzadziej niż w postaci klasycznej.
 

Tabela 2. Różnice w przebiegu klasycznej i atypowej odmiany PKAN.

  Klasyczna PKAN Atypowa PKAN
Średni wiek zachorowania 3.–4. r.ż. 13.–14. r.ż.
Pierwsze objawy Zaburzenia chodu, niestabilność postawy, dyspraksja Zaburzenia mowy, objawy psychiatryczne, łagodne zaburzenia chodu
Najczęstsze objawy Dystonia zaburzenia neuropsychiatryczne, zaburzenia mowy
Zaburzenia motoryczne Spastyczność kończyn, przykurcze, dystonia, ruchy pląsawicze, zespół opuszkowy Spastyczność kończyn, przykurcze, dystonia, ruchy pląsawicze, parkinsonizm
Zaburzenia mowy Dysartria Dysartria, hipofonia, palilalia, hipolalia, tachylalia, dystonia spastyczna, trudności w rozpoczęciu mowy
Zaburzenia neuropsychiatryczne Zaburzenia poznawcze Depresja, labilność emocjonalna, drażliwość, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, zmiany osobowości, impulsywność, agresja, tiki głosowe i ruchowe
Wyrodnienie barwniko...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp?
Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy