Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

16 maja 2022

NR 49 (Maj 2022)

Jak budować efektywną współpracę między logopedą a analitykiem zachowania? - Praktyczne wskazówki

0 147

Idea wielospecjalistycznego wsparcia oznacza sojusz i integrację najlepszych praktyk zawodowych na rzecz osoby objętej terapią. Jakie są punkty styczne we współpracy logopedy z analitykiem zachowania? Jak zorganizować tę współpracę, by przyspieszyć proces terapii, ujednolicić system motywacyjny oraz zapewnić generalizację umiejętności?

Czym jest stosowana analiza zachowania i jakie są jej założenia?

Analiza zachowania jest dziedziną nauki wywodzącą się z behawioralnego nurtu psychologii. Znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach – od edukacji, zwłaszcza dotyczącej osób z zaburzeniami rozwojowymi, przez ochronę zdrowia, sport, zarządzanie, aż po zrównoważony rozwój. Stosowana analiza zachowania (SAZ, ang. applied behavior analysis – ABA) to dziedzina wiedzy naukowej, której celem jest rozwiązywanie istotnych społecznie problemów związanych z zachowaniem przy wykorzystaniu uniwersalnych zasad uczenia się i motywacji. Specjaliści stosowanej analizy zachowania zajmują się wobec tego przede wszystkim przewidywaniem i zmianą zachowania poprzez modyfikację czynników biologicznych i środowiskowych, zarówno poprzedzających zachowanie, jak i towarzyszących mu i będących jego konsekwencjami. To właśnie modyfikacja tych zmiennych, a nie myśli, przekonań czy postaw, jest kluczowa w procesie zmiany zachowania. Można zatem powiedzieć, że analitycy i analityczki zachowania unikają mentalizowania (wyjaśniania zachowania poprzez odwołanie się do przyczyn wewnętrznych), a zamiast tego skupiają się na zjawiskach i zachowaniach, które są obiektywnie obserwowalne i mierzalne.
W ostatnich latach w Polsce zyskują popularność nurty terapeutyczne wykorzystujące procedury SAZ. Szczególnie dynamicznie rozwijają się podejścia kładące nacisk na aspekty rozwojowe i relacyjne w terapii, w tym ESDM (ang. The Early Start Denver Model) czy PRT (ang. Pivotal Response Training). Warto przy tym zauważyć, że pojęcie „stosowana analiza zachowania” jest szersze niż określenie „terapia behawioralna”. Na polskim gruncie powszechnie jest jednak określenie „terapia behawioralna”, aby mówić o terapii prowadzonej za pomocą procedur wywodzących się z SAZ. Wbrew popularnemu przekonaniu, terapia SAZ nie jest synonimem jednolitej metody lub konkretnej techniki. Interwencje terapeutyczne oparte na stosowanej analizie zachowania obejmują pełne spektrum oddziaływań: zarówno silnie ustrukturyzowane programy, prowadzone w formacie 1 uczeń i 1 nauczyciel, jak i naturalistyczne podejścia, w których nacisk kładziony jest głównie na modelowanie i kreowanie okazji do uczenia się w jak najbardziej naturalnym środowisku. Niektóre oddziaływania posiadają ponadto osobne nazwy, pod którymi stają się rozpoznawalne (np. 1. metoda zachowań werbalnych – ang. verbal behavior, 2. PECS® – ang. Picture Exchange Communication System). 

Stosowana analiza zachowania jako metoda terapeutyczna w przypadku trudności i zaburzeń

W praktyce osobami, z którymi analitycy i analityczki zachowania bardzo często podejmują współpracę, są specjaliści z dziedziny logopedii. W Polsce dotyczy to zwłaszcza współpracy związanej z rozwijaniem kompetencji komunikacyjnych osób ze spektrum autyzmu. Dziesięciolecia badań naukowych potwierdzają skuteczność stosowanej analizy zachowania jako metody terapeutycznej w przypadku wielu trudności i zaburzeń, a zwłaszcza zaburzeń ze spektrum autyzmu. Ze względu na to w wielu krajach terapia oparta na stosowanej analizie zachowania jest podejściem z wyboru w przypadku zaburzeń ASD. Terapia dziecka ze spektrum autyzmu to proces złożony, długotrwały i wieloaspektowy. Angażuje nie tylko zespół profesjonalistów pracujących z dzieckiem, lecz również rodziców i opiekunów, a nierzadko też personel placówki edukacyjnej, do której uczęszcza dziecko. Każda z osób z otoczenia dziecka ma swoje zadanie w terapii. Dopiero dzięki współpracy osób zaangażowanych w kreowanie warunków do efektywnej terapii możliwe jest stworzenie dziecku takiego środowiska rozwojowego, które da mu największe szanse sukcesu. Terapię z perspektywy SAZ można widzieć jako wysoce spersonalizowany, intensywny i usystematyzowany proces nabywania funkcjonalnych umiejętności. Analitycy zachowania wierzą w to, że każda osoba ma prawo do uzyskania skutecznej, efektywnej edukacji oraz terapii (Van Houten i in. 1988). Widzą ją jako proces uczenia się przez daną osobę tego, co jej niezbędne, by mogła funkcjonować w jak największym stopniu samodzielnie i by miała otwarte możliwości pełnego rozwoju, a także prowadzenia satysfakcjonującego, szczęśliwego życia. 
Na fali praktyki opartej na dowodach (ang. evidence-based practice) wiele ośrodków terapeutycznych zwraca się ku metodom terapeutycznym o naukowo potwierdzonej skuteczności i wykorzystuje procedury wywodzące się z SAZ. Interesujące w tym kontekście może być to, że coraz więcej logopedów decyduje się podjąć podyplomowe studia z zakresu analizy zachowania lub przejść wielostopniowe kursy terapii behawioralnej. Ponadto wielu specjalistów pracujących z osobami ze spektrum autyzmu wykorzystuje w swojej praktyce elementy terapii behawioralnej (np. podpowiadanie i wycofywanie podpowiedzi, gospodarki żetonowe, procedury wzmacniania zachowań i wiele innych), nie zawsze ze świadomością, że są to procedury oparte na SAZ, a także często wybiórczo lub bez znajomości zasad ich stosowania. Dotyczy to zwłaszcza nadużywania procedur opartych na karaniu przez osoby niewystarczająco dokładnie przeszkolone w zakresie etycznego podejmowania decyzji klinicznych. To zaś wpływa na obniżenie efektywności oddziaływań i generuje negatywne opinie odnośnie do skuteczności i zasadności prowadzenia oddziaływań behawioralnych. Ta kwestia jest niezwykle istotna, zważywszy na klimat, jaki w niektórych środowiskach panuje wokół terapii behawioralnej. Uprzedzenia biorące się ze stereotypów bądź mitów na temat terapii behawioralnej, a także otwarcie wrogi lub konfrontacyjny stosunek blokują nierzadko obustronną wolę współpracy (Brodhead 2015). Ta jednak jest niezbędna, jeśli w centrum chce się postawić dobro beneficjenta terapii. Każda bowiem z osób ze specjalistycznego zespołu ma wiele do zaoferowania innym.

POLECAMY

Efektywna współpraca z innymi specjalistami 

Zgodnie z definicją WHO, współpraca międzyprofesjonalna występuje wtedy, gdy wielu pracowników ochrony zdrowia pochodzących z różnych środowisk zawodowych świadczy kompleksowe usługi poprzez współpracę z pacjentami, ich rodzinami, opiekunami i społecznościami, aby zapewnić najwyższą jakość opieki we wszystkich środowiskach (WHO 2010). Definicja ta może być punktem wyjścia do poszukiwania punktów stycznych w pracy logopedów i analityków zachowania.
Współczesna praktyka SAZ osadzona jest zarówno na wynikach badań naukowych, jak i silnym fundamencie etycznym. Kodeksy etyczno-zawodowe obowiązujące analityków i analityczki zachowania, zarówno Kodeks etyczny Polskiej Licencji Terapeuty Behawioralnego, jak i amerykański Ethics Code for Behavior Analysts – BCBA® (Behavior Analyst Certification Board 2020), określają, że nadrzędnym dobrem, które każdorazowo należy brać pod uwagę przy podejmowaniu decyzji zawodowych, jest dobro klienta. Analitycy i analityczki zachowania powinni również pracować jedynie w zakresie swoich zawodowych kompetencji i rozumieć, w którym momencie i w jakim zakresie niezbędna jest współpraca z osobami z otoczenia klienta, a zwłaszcza z innymi specjalistami. Wówczas współpraca powinna być efektywna i oparta na szacunku, a także charakteryzować się dążeniem do maksymalizowania korzyści klienta, a gdy to niezbędne, umiejętnością osiągania kompromisu. Współpraca jest także zalecana, gdy planowana jest zmiana osób odpowiedzialnych za terapię np. w sytuacji, gdy klient przechodzi pod opiekę innego zespołu lub placówki. Kodeks Etyczny Logopedy, uchwalony w 2013 r. przez Polski Związek Logopedów, nie zawiera obecnie szczegółowych regulacji co do współpracy z innymi specjalistami poza zaleceniem zachowania poufności danych klienta. Z kolei amerykański odpowiednik – American Speech-Language-Hearing Association – odwołuje się wprost w swoim kodeksie etycznym do zasad harmonijnej współpracy z innymi specjalistami w celu świadczenia usług najwyższej jakości, a nawet oferuje wskazówki praktyczne dostępne na stronie internetowej (American Speech‑Language-Hearing Association, 2016 oraz 2016b). 

Inna terminologia – podobny zakres praktyki

Mimo że logopedzi i analitycy zachowania pracują często z tymi samymi osobami nad rozwojem bardzo podobnych umiejętności, to posługują się czasami innym słownictwem do opisu tych samych lub zbliżonych zjawisk (np. „mowa receptywna” vs. „umiejętności słuchacza”) i rzadko kiedy posiadają pogłębioną wiedzę z tej drugiej dziedziny. Może to budować przekonanie o całkowitej rozdzielności lub fundamentalnej sprzeczności tych dwóch dziedzin (Morgan 2020; Frost, Bondy 2009). W ramach przeszkolenia niezbędnego, by wykonywać zawód analityka lub analityczki zachowania, nie wchodzą bowiem zagadnienia logopedyczne. Podobnie wyszkolenie logopedy nie wymaga na ogół uzyskania kompetencji w analizie zachowania. Specjaliści SAZ opierają swoją praktykę na behawioryzmie, a więc na uniwersalnych prawach uczenia się, zaś logopedzi posługują się różnymi podejściami, często eklektycznie łączącymi techniki wywodzące się z różnych orientacji teoretycznych. Zaakceptowanie tych odmienności filozoficznych może być wyzwaniem dla obu stron (Donaldson, Stahmer 2014). Specjaliści SAZ, w porównaniu do logopedów, mają zazwyczaj ograniczoną wiedzę na temat fonetyki, fonologii, morfologii, składni, a także anatomii aparatu artykulacyjnego i charakterystyki zaburzeń lub schorzeń upośledzających możliwości generowania lub rozumienia mowy. Z kolei logopedzi mogą nie być tak samo kompetentni jak analitycy zachowania, jeśli chodzi o strategie efektywnego nauczania, zarządzania motywacją oraz radzenia sobie z trudnymi zachowaniami uczniów. O ile zmiana zachowania jest możliwa jedynie dzięki podleganiu uniwersalnym prawom zachowania, to nie oznacza to automatycznie, że analitycy zachowania są kompetentni do samodzielnej pracy nad dowolnym problemem klinicznym lub edukacyjnym. Dobrym przykładem może być podejmowanie decyzji terapeutycznych dotyczących problemów z wybiórczością pokarmową.

Kluczowe zadania logopedy i analityka zachowania

Ważnym aspektem współpracy między logopedami a analitykami zachowania jest wspieranie rozwoju umiejętności komunikacyjnych ich klientów. Jest to jednak obszar współpracy, który może być problematyczny dla obu stron. Analitycy zachowania opierają się na podejściu Skinnera do języka, który akcentował to, że język to zachowanie wyuczone podlegające takim samym prawom nabywania i utrzymywania jak wszystkie inne umiejętności. Z tego wynika szczególne zainteresowanie analityków zachowania funkcjami języka, a nie jego strukturą. Jest to również źródłem behawioralnego podejścia do nauczania komunikacji, czyli uczenia języka na podstawie funkcji komunikatu, a więc przyczyny, z której się on w danej chwili pojawił. Skinner wprowadził do nauki pojęcie „zachowania werbalnego”, czyli każdej formy komunikacji niezależnie od używanej modalności. Kluczowe jest tu zauważenie zależności przyczynowo-skutkowych między zachowaniem (komunikatem) a środowiskiem (bodźcem poprzedzającym oraz konsekwencjami zachowania), a także dostrzeżenie roli motywacji, która stoi za tym, że w danym momencie pewne reakcje stają się mniej lub bardziej prawdopodobne. I tak, przykładowo, słowo Pawełek może się pojawiać w wielu funkcjach i oznaczać zarówno prośbę o batonik, komentarz (w sytuacji, gdy ktoś np. opisuje, co widzi), jak i odpowiedź na pytanie Jak masz na imię?. Istnieje też dużo większe prawdopodobieństwo, że dana osoba będzie zmotywowana do wypowiedzenia słowa Pawełek, jeśli jest to jej ulubiony deser. Nic więc dziwnego, że dla logopedów takie ujęcie języka, a zwłaszcza położenie mniejszego nacisku na gramatykę, części mowy czy fleksję, może wydawać się nadmierną redukcją. I tu, jak zwykle, ważne są szczegóły. Analitycy zachowania w rzeczywistości biorą pod uwagę wymienioną problematykę, lecz pracę zaczynają od funkcjonalnych aspektów komunikacji, a dopiero na dalszych etapach pracy skupiają się np. na doskonaleniu formy wypowiedzi lub wypracowaniu wielu elastycznych komunikatów. Jest to też taki etap pracy, w którym analitycy zachowania mogą szczególnie polegać na fachowej wiedzy logopedów o języku, a logopedzi – zyskiwać na współpracy ze specjalistami SAZ w zakresie stosowania efektywnych metod nauczania oraz zarządzania motywacją. Różnice w podejściu do komunikacji i języka nie powinny stanowić powodu do zamykania się na współpracę, a raczej powinny motywować do poszerzania swojej perspektywy – akceptacja różnorodności może być dobrym punktem wyjścia do ustanowienia otwartej i pełnej szacunku komunikacji między specjalistami.

Współpraca jako wartość dodana w terapii

Niestety, umiejętność profesjonalnej współpracy w multidyscyplinarnym zespole niekoniecznie wchodzi w skład większości studiów i szkoleń. Tymczasem w terapii osób w spektrum autyzmu zazwyczaj uczestniczy wielu profesjonalistów reprezentujących różne dyscypliny i perspektywy, którzy muszą współpracować ze sobą, aby efektywnie wspierać osoby z ASD. Liczne badania wskazują bowiem, że udana współpraca między logopedami a analitykami zachowania może poprawić wyniki uzyskiwane w terapii przez ich klientów (Schroeder, Lynch 2017). Między innymi z tego powodu w środowisku analityków zachowania konieczność dobrej współpracy z innymi specjalistami zaczyna być obecnie jednym z najistotniejszych wyzwań. Tworzone są ramy kompetencji, wskazówki i wytyczne, a także schematy decyzyjne ułatwiające wypracowanie etycznych i efektywnych modeli współpracy (Brodhead 2015).
Praktyka logopedów oraz analityków zachowania ma punkty styczne. Przede wszystkim obie profesje kierują się działaniami opartymi na dowodach empirycznych i naukowych. Ponadto specjaliści obu...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy