Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

23 stycznia 2020

NR 35 (Styczeń 2020)

IDS-2 oraz Stanford Binet 5 – możliwość wykorzystania w praktyce logopedycznej?

26

Ciągłe poszukiwanie nowych, precyzyjnych i adekwatnych narzędzi diagnostycznych zaowocowało obfitością metod badawczych. Niekoniecznie jednak są one sobie równe pod względem rzetelności i trafności.

Skale inteligencji Stanford Binet 5


Dzisiaj psychologowie diagności oraz neuropsychologowie mogą posługiwać się stosunkowo nowymi narzędziami diagnostycznymi w dziedzinie oceny poziomu inteligencji i zdolności poznawczych. Narzędzia te charakteryzuje coraz większa precyzja pomiaru oraz pewność w interpretacji wyników.

Na polskim rynku diagnozy psychologicznej w 2017 r. 
pojawiła się nowa metoda do badania inteligencji i zdolności poznawczych, nazwana Skalą inteligencji Stanford Binet 5 (SB5). Stosowana jest ona do diagnozowania zaburzeń rozwojowych, niepełnosprawności intelektualnej oraz szczególnych uzdolnień.

Narzędzie spotkało się z pozytywnym przyjęciem specjalistów diagnozujących w różnych obszarach badawczych – od poradni oświatowych, placówek służby zdrowia do instytucji działających w systemie ubezpieczeń społecznych oraz sądowo-penitencjarnym. W polskiej wersji językowej skala służy do badań indywidualnych osób w wieku od 2. do 69. r.ż. (69 lat i 11 miesięcy). Pełna skala ilorazu inteligencji (IQ) składa się z 10 podskal. Kombinacje tych podskal tworzą inne skale. Można posługiwać się skróconą skalą skali IQ, którą tworzą dwa tzw. testy kierujące (ścieżki dojścia), nazwane Serie/matryce oraz  Słownik. Skala w pełnej wersji składa się z dwóch skal: niewerbalnej skali IQ oraz werbalnej skali IQ.


Charakterystyka niewerbalnej skali IQ


Niewerbalna skala IQ zawiera się w pięciu niewerbalnych podskalach, których podstawę stanowi teoria wskaźników czynników poznawczych, zaczerpnięta z badań autorstwa Cattella, Horna i Carrolla, nazywana teorią CHC. Koncepcja ta, powszechnie przyjmowana w Stanach Zjednoczonych (skąd skala pochodzi), jest obecnie uznawana za wiodącą w opisie ludzkich umiejętności i ich strukturalnej organizacji. Czynniki te to: Rozumowanie płynne (RP), Wiedza (W), Rozumowanie ilościowe (RI), Przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne (PWP), Pamięć robocza (PR).

Rozumowanie płynne, na poziomie niewerbalnym, jest badane testem Serie/matryce, który mierzy rozumowanie sekwencyjne i indukcyjne (Carroll 1993) oraz poziom umiejętności rozwiązywania nowych zadań na podstawie materiału figuralnego. We wcześniejszych opracowaniach skali opisywano ten test jako dobrą miarę czynnika g, czyli tzw. inteligencji ogólnej (Sajewicz-Radke, Radke, Lipowska 2017).

W zakresie czynnika Wiedza wykonywane są testy: Wiedza proceduralna oraz Absurdy obrazkowe, które mierzą poziom podstawowej wiedzy o ludziach, naturze i prawach fizyki, wiedzy naukowej (np. na temat tego, jak działa waga), geografii oraz wskazują na poziom umiejętności dostrzegania szczegółów, zdolność koncentracji uwagi, umiejętność wnioskowania (Sajewicz-Radke, Radke, Lipowska 2017).

Czynnik Rozumowanie ilościowe badany jest testem Niewerbalne rozumienie ilościowe i mierzy poziom umiejętności posługiwania się strategiami rozwiązywania problemów – szacowaniem, weryfikowaniem hipotez. Mierzy też poziom wytrwałości w poszukiwaniu i wypróbowywaniu rozwiązań oraz poznawczą elastyczność w przeformułowywaniu problemów.

Czynnik Przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne reprezentują dwa testy – Wkładanka i Układanie wzorów. Testy mierzą poziom umiejętności wizualizacji, planowania i rozwiązywania problemów oraz poziom sprawności analizy i syntezy wzrokowej.
Ostatni z czynników – Pamięć robocza – bada się za pomocą testów: Reakcja odroczona oraz Rzędy klocków. Celem badania jest ocena pamięci krótkotrwałej wzrokowej, a w zadaniach trudniejszych – umiejętności zastosowania jej komponentu roboczego, czyli zdolności przekształcania sekwencji ruchowych przez ich uwewnętrznione sortowanie na dwie kategorie.

Niewerbalna skala IQ szczególnie przydaje się do diagnozy osób niesłyszących lub słabosłyszących, osób z zaburzeniami komunikacji, autyzmem, specyficznymi trudnościami w nauce, poważnymi uszkodzeniami mózgu, a także w przypadkach orzeczonej afazji i po udarach – w sytuacji, gdy zdarzenie to ma negatywny wpływ na zdolności językowe jednostki. Skala niewerbalna sprawdza się również w badaniu osób słabo posługujących się językiem polskim. Oznacza to, że wykonanie niewerbalnej skali IQ wymaga niewielkiego stopnia umiejętności językowych (muszą one jedynie umożliwić badanemu rozumienie werbalnych instrukcji badającego).


Specyfika werbalnej skali IQ


Uzupełnieniem niewerbalnej skali IQ jest jej wersja werbalna, która składa się również z pięciu podskal odnoszących się do pięciu czynników wyszczególnionych w ramach teorii CHC. Są to podskale werbalne ułożone w tej samej kolejności co w niewerbalnej skali IQ.

W ramach czynnika Rozumowanie płynne wykonuje się testy: Wczesne rozumowanie, Absurdy słowne oraz Analogie słowne. Celem tego pomiaru jest ocena zdolności rozwiązywania problemów słownych i werbalizowania poprawnych wyjaśnień rozwiązania tych problemów. W grupie osób o obniżonych możliwościach intelektualnych oraz w grupie małych dzieci test mierzy zdolność identyfikowania związków przyczynowo-skutkowych na materiale obrazkowym, klasyfikowania obiektów obrazkowych na podstawie podobieństwa ich formy i funkcji oraz umiejętności wyjaśniania odpowiedzi. W przypadku dzieci starszych i wyżej funkcjonujących badanych test mierzy rozumowanie indukcyjne za pomocą analizy absurdalnych wypowiedzi oraz analogii słownych.

Czynnik Wiedza reprezentuje test Słownik, który mierzy wiedzę leksykalną i rozwój języka w zakresie nabywania słownictwa i sprawnego się nim posługiwania – w tym rozumienie oraz zdolność definiowania pojęć, opisywania zjawisk, czynności, obiektów.

W zakresie czynnika Rozumowanie ilościowe przeprowadza się test Werbalne rozumowanie ilościowe, w którym dokonuje się pomiaru poziomu znajomości podstawowych pojęć i procesów matematycznych, rozumowania matematycznego, umiejętności zastosowania zaawansowanych analiz logicznych i matematycznych.

Aby zbadać czynnik Przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne w aspekcie werbalnym, wykonuje się test Pozycja i kierunek, w którym sprawdzany jest poziom rozumienia pojęć opisujących relacje przestrzenne, wyjaśniania i opisu tychże na materiale słownym i obrazkowym.

Ostatnim czynnikiem jest Pamięć robocza. W tym aspekcie badany wykonuje test Przetwarzanie zdań i Ostatnie słowo. Próby mają na celu pomiar poziomu zdolności do przechowywania, przekształcania i wydobywania informacji werbalnych z pamięci krótkotrwałej.

Kiedy diagnosta ma przed sobą osobę z udokumentowanym zaburzeniem komunikacji językowej, uznaje, że część werbalna każdej metody pomiaru zdolności intelektualnych i poznawczych będzie trudna do przeprowadzenia ze względów obiektywnych (Bracken, McCallun 1998, Roid, Miller 1997 za: Jaworowska i in. 2018). W przypadku, gdy poważne zaburzenia komunikacji zostały stwierdzone na podstawie wcześniejszych diagnoz zapisanych w historii choroby, udziału w programach leczenia zaburzeń mowy, wskazań do edukacji specjalnej itp., badający może i powinien rozważyć przeprowadzenie tylko niewerbalnej części skali, poprzedzonej wykonaniem testu kierującego (ścieżki dojścia) Serie/matryce. Pozwala to na uzyskanie szacunkowego pomiaru zdolności niewerbalnych – niewerbalny iloraz inteligencji (NWIQ). Mimo że osoba badana nie potrzebuje używać mowy czynnej w trakcie tego badania, wymagany jest od niej pewien poziom receptywnej znajomości języka, choć, podobnie jak w przypadku innych testów wykonawczych, niewerbalna skala IQ SB5 jest mniej uzależniona od rozwoju języka i ogólnych wiadomości zależnych kulturowo niż skale werbalne.


Skale inteligencji i rozwoju dla dzieci i młodzieży IDS-2


Skale inteligencji i rozwoju IDS pojawiły się w Polsce w 2013 r. Jako pierwsza została opublikowana wersja przeznaczona do badania dzieci w wieku 5–10 lat. W 2015 r. pojawiła się skala IDS-P, czyli wersja przeznaczona dla dzieci w wieku przedszkolnym, od 3 do 5 lat. Obie skale wzbudziły duże zainteresowanie psychologów praktyków diagnozujących dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym, stając się jednymi z najczęściej stosowanych narzędzi w badaniach. Zespół psychologów szwajcarskich, twórców IDS oraz IDS-P, w 2015 r. przedstawił nową wersję Skal – IDS-2 – normalizowaną potem w 13 krajach europejskich, w tym również w Polsce (Jaworowska i in. 2018).

Skale inteligencji i rozwoju dla dzieci i młodzieży (IDS-2) służą do badania osób w wieku 5–20 lat. Składają się z 30 testów, w tym z 14 testów przeznaczonych do pomiaru inteligencji, 4 testów przeznaczonych do pomiaru funkcji wykonawczych i 12 testów przeznaczonych do pomiaru różnych kompetencji (umiejętności psychomotorycznych, kompetencji społeczno-emocjonalnych, kompetencji szkolnych i postawy wobec pracy). Zawierają one również skale pozwalające ocenić współpracę osoby badanej w sytuacji badania testowego (Jaworowska i in. 2018).

Ocena wykonania testów inteligencji umożliwia określenie ilorazu inteligencji: ogólnego – na podstawie wyników badania siedmioma testami, pełnego – na podstawie wyników badania 14 testami, i przesiewowego – na podstawie wyników badania dwoma testami. Skale ilorazów inteligencji, ogólnego i pełnego, umożliwiają diagnozowanie niepełnosprawności intelektualnej przy adekwatnej możliwości różnicowania jej stopnia. Wykorzystanie w badaniu 14 testów inteligencji pozwala też na określenie wyników czynnikowych odnoszących się do siedmiu zdolności poznawczych – przetwarzania wzrokowego, pamięci długotrwałej, szybkości przetwarzania, krótkotrwałej pamięci słuchowej, krótkotrwałej pamięci wzrokowo-przestrzennej, rozumowania abstrakcyjnego i rozumowania werbalnego (Jaworowska i in. 2018). Testy funkcji wykonawczych pozwalają na ocenę fluencji słownej, podzielności uwagi, hamowania i planowania. Testy kompetencji obejmują pomiar umiejętności psychomotorycznych, kompetencji społeczno-emocjonalnych, kompetencji szkolnych, które jedynie w niewielkim stopniu były uwzględniane wcześniej, oraz postawy wobec pracy. Testy kompetencji szkolnych oceniają poziom rozumowania logiczno-matematycznego, umiejętności językowe (dzieci w wieku 5–10 lat), umiejętności czytania i pisania (osoby w wieku 7–20 lat). Do oceny postawy wobec pracy służą dwie skale odnoszące się do sumienności i motywacji osiągnięć (Jaworowska i in. 2018).

Teoretyczny opis cechy, jaką jest inteligencja mierzona przez IDS-2, zawiera się w definicji podanej przez Gottferdsona (1997) i określa inteligencję jako „ogólną zdolność umysłową, która obejmuje zdolności do rozumowania dedukcyjnego, planowania, rozwiązywania problemów, rozumowania abstrakcyjnego, rozumienia złożonych idei, szybkiego uczenia się i uczenia się na podstawie doświadczenia” (Jaworowska...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy