Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia z pomysłem

25 marca 2020

NR 36 (Marzec 2020)

Zajęcia grupowe z młodzieżą jąkającą się

241

Metody terapii logopedycznej osób jąkających się służą upłynnianiu mowy. Przynoszą szybkie, ale niezbyt trwałe efekty, zwłaszcza u młodzieży – osób z utrwalonymi reakcjami unikania i dużą wrażliwością na ocenę otoczenia. Jak zatem skutecznie pracować z młodymi ludźmi?

W terapii osób jąkających się stosowane są różne metody nakierowane na upłynnianie mowy, ćwiczenia oddechowe, zwalnianie tempa mówienia, praca z echokorektorem, rytmizacja mowy itp. Efekty pojawiają się szybko, ale są nietrwałe. Wynika to najprawdopodobniej stąd, że poza poprawą płynności mówienia istotna dla efektów terapii jest poprawa umiejętności komunikowania się, radzenia sobie z często występującą logofobią i emocjami towarzyszącymi jąkaniu. Jest to szczególnie ważne w pracy z młodzieżą. U osoby w wieku młodzieńczym objawy trwają już dłuższy czas, doszło też, niestety, do utrwalenia pewnych reakcji unikania, a wrażliwość na ocenę ze strony innych ludzi (zwłaszcza rówieśników) jest szczególnie nasilona.

Organizacja zajęć

Zajęcia terapeutyczne mają charakter grupowy (grupy liczą 8–12 uczestników w podobnym wieku). Odbywają się co tydzień przez niemal cały rok szkolny. Od uczestników oczekuje się motywacji własnej do udziału w zajęciach. Doświadczenie pokazuje, że jeśli młodzi ludzie sami nie są zmotywowani, efekty oddziaływań będą mierne bądź żadne. Część osób wykazuje jednak duży wstępny opór przed uczestnictwem w grupowej terapii. Wtedy umawiamy się na trzykrotne przyjście na zajęcia i podjęcie decyzji co do ewentualnej kontynuacji (ogromna większość młodych ludzi pozostaje na zajęciach, gdyż wspomniany wstępny opór wynika często ze strachu przed nową sytuacją). Zajęcia grupowe poprzedzone są kilkoma indywidualnymi konsultacjami, w których uczestniczą uczniowie razem z rodzicami. W czasie trwania terapii grupowej istnieje możliwość konsultacji indywidualnych celem dostosowania ćwiczeń pod kątem potrzeb poszczególnych uczestników. Ze względu na to, że dużą wagę przywiązujemy do podmiotowego traktowania młodych ludzi, mogą oni (a nawet są do tego zachęcani) na bieżąco zgłaszać swoje potrzeby, wątpliwości, pytania związane z terapią. Zachęcani są też do samoobserwacji (które głoski wymawiam ze szczególną trudnością? w jakich obszarach ciała odczuwam napięcia? w jakich sytuacjach jąkam się najczęściej? itp.). Pozwala to także dopasowywać ćwiczenia i tematy zajęć do potrzeb ich uczestników. Po rocznym cyklu zajęć młodzież i rodzice dokonują oceny ich efektywności.
Chociaż młodzi ludzie najczęściej sami przyjeżdżają na zajęcia, współpraca z rodzicami jest ważnym i nieodzownym elementem terapii. Poprzez obserwację zajęć indywidualnych rodzice mogą się zapoznać z poszczególnymi ćwiczeniami, a także dowiedzieć się, co robić, aby wspierać płynną mowę dziecka poza zajęciami. Poza tym wspomagają swoje dzieci w realizacji ustalonych zadań poza poradnią  (zadawanie pytań przechodniom, robienie zakupów w sklepie, gdzie nieodzowny jest kontakt ze sprzedawcą itp.). Rodzice mają także czasami zalecane „prace domowe”, np. korygowanie własnego tempa mowy czy wypisanie zalet swojego dziecka. Poza ustalonymi konsultacjami mamy również stały kontakt telefoniczny, dzięki czemu jest możliwe omawianie na bieżąco istotnych spraw dotyczących ich dzieci.

Praca – w grupie siła

Praca grupowa jest cenna ze względu na możliwość uzyskiwania wsparcia poprzez kontakt z osobami mającymi podobne problemy oraz podejmowania prób stawiania czoła wyzwaniom związanym z mówieniem na forum grupy. Główne cele zajęć można przedstawić następująco (Szamburski 2004):

  • poprawa płynności mówienia,
  • zwiększenie umiejętności komunikowania się,
  • zmiana reakcji psychicznych i fizjologicznych towarzyszących niepłynności mowy,
  • zwiększenie kontroli nad napięciem mięśni podczas mówienia,
  • wzbudzenie motywacji do pracy nad sobą,
  • danie wiary we własne możliwości oraz możliwość osiągnięcia sukcesu,
  • pomoc w rozwiązywaniu problemów osobistych związanych z niepłynnością mówienia.

Zwykle po zapoznaniu się, ustaleniu zasad obowiązujących na zajęciach i przedstawieniu przez młodych ludzi ich oczekiwań wobec zajęć zastanawiamy się wspólnie nad tym, jak przebiega proces mówienia. Uświadomienie, jak wiele czynności jest zaangażowanych w ten proces, pozwala na głębszy wgląd w zasadność różnorodnych ćwiczeń, które później wykonujemy. Stąd uczestnicy dowiadują się m.in., dlaczego i jak będą dbać o odpowiednią postawę ciała podczas mówienia, tor oddechowy i po co tyle hałasu o utrzymywanie w dobrej kondycji i elastyczności grup mięśni całego ciała, skoro nie kojarzą się one bezpośrednio z mówieniem. Powiązanym tematem jest usprawnianie pracy mięśni aparatu artykulacyjnego i automasaż twarzy, które – podobnie jak dzielenie się swoimi przeżyciami, doświadczeniami w ramach rundki „co słychać?” – staje się rytuałem cotygodniowych zajęć.
Techniką, jaką stosujemy w celu upłynniania mowy, jest metoda wystukiwania sylab opracowana przez Krzysztofa Szamburskiego. Pozwala ona na zwalnianie tempa mowy poprzez przedłużanie samogłosek z zachowaniem cech prozodycznych mowy. Na zajęciach stosowana jest także technika delikatnego startu, pozwalająca minimalizować napięcie wkładane w realizowanie dźwięków mowy, oraz czasem echokorekcja. Wykonujemy ćwiczenia oddechowe i fonacyjne. Uczymy się też tego, aby rozpoczynać wypowiedź dopiero wtedy, gdy ciało jest rozluźnione. Początkowo może wydawać się to czasochłonne, a przez to frustrujące, ale w miarę treningu czas potrzebny na rozluźnienie mięśni skraca się. Poznane metody upłynniania mowy ćwiczone są na sylabach, wyrazach, ciągach wyrazów, czytanych tekstach i (najwyżej ustawiona poprzeczka) – w mowie spontanicznej. Pracując nad głoskami, które uczestnicy zajęć zgłaszają jako trudne, przyglądamy się im pod kątem ruchów, jakie trzeba wykonać, aby je zrealizować. Jeśli zidentyfikujemy konkretne ruchy, może być łatwiej zmniejszyć do minimum napięcie wkładane w ich wymawianie. Po opanowaniu tych technik młodzież stosuje je konsekwentnie w ćwiczeniach na zajęciach i jest zachęcana do stosowania ich w jak największej liczbie sytuacji poza zajęciami. Wykorzystywane są one też podczas odgrywania scenek, rozmów i dyskusji na zajęciach. Poruszamy także tematy samego jąkania. Czym dla uczestników zajęć jest jąkanie? Jakie ono jest? W jakim stopniu się nim martwią? W jakich sytuacjach czy przy jakich osobach jąkają się najbardziej? Czy i jak zmieniłoby się, ich zdaniem, ich życie, gdyby nagle przestali się jąkać? A może są jakieś plusy jąkania? Może słyszeli jakiś komplement na ten temat albo doświadczyli taryfy ulgowej z tego powodu? Konfrontujemy naukową definicję jąkania z ich subiektywnymi przekonaniami i odczuciami. Czy uważają, że jąkanie się zamyka drzwi do satysfakcjonującego życia? Czy znają przykłady osób jąkających się, które odniosły sukces? 
Jak im się to udało? Takie rozważania pojawiają się często na zajęciach. Służą budowaniu przekonania, że nie jest się samemu w swoich odczuciach (ale też można się różnić), odreagowaniu uczuć negatywnych, dzieleniu się sposobami radzenia sobie z trudnymi sytuacjami i analizowaniu propozycji radzenia sobie z jąkaniem, opracowanych przez specjalistów. Choć uczestnicy zajęć spotkali się na tych zajęciach z powodu jąkania, nie chciałabym jednak, żeby utwierdzali się w przekonaniu, że niepłynność mowy jest jedyną rzeczą, jaka ich definiuje jako ludzi. Mało tego – próbujemy przekonać się o tym, że nie jest to jedyna rzecz, która definiuje ich w procesie komunikowania się. Pracując nad wyższą samooceną, poszukujemy w trakcie zajęć swoich mocnych stron. Id...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy