Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

18 września 2020

NR 39 (Wrzesień 2020)

Terapia logopedyczna małego dziecka z deficytem uwagi

35

Najważniejsze w pracy logopedy z małym dzieckiem jest ukierunkowanie na nie, a sposób terapii musi być dostosowany do dziecka i jego możliwości.

W obecnym czasie zawód logopedy bardzo się zmienił. Logopedzi, którzy jeszcze 20 lat temu zajmowali się przede wszystkim wadami wymowy i kojarzeni byli z terapią dyslalii, dzisiaj ze względu na zdecydowanie wcześniejszą diagnostykę, współpracę z innymi specjalistami, wspierają i stymulują rozwój dziecka, zajmując się nim w oddziałach neonatologicznych, w szpitalach, w żłobkach, ośrodkach wczesnej interwencji i innych placówkach.

POLECAMY

Wiele zaburzeń rozwojowych przejawia się brakiem lub opóźnieniem rozwoju językowego czy komunikacyjnego; logopeda jest często pierwszym specjalistą, do którego trafia dziecko i od którego rozpoczyna się proces diagnostyczny i terapeutyczny. Wartość terapeuty konsultującego małe dziecko jest nieoceniona. Nie wystarczy już wiedzieć, jak przebiega rozwój językowy – nasze działania diagnostyczne i terapeutyczne należy osadzić mocno w ogólnym rozwoju dziecka i mocno ugruntowanej wiedzy z tego zakresu. 

Zmienił się jednak nie tylko zakres pomocy i wsparcia ze strony logopedy, ale również odbiorca. Coraz więcej dzieci trafiających do logopedy to dzieci, które nie otrzymują prawidłowego wsparcia w środowisku domowym.

Niestety, coraz częściej obecność rodzica (opiekuna) zastępują przedmioty: najróżniejsze zabawki, gadżety czy środki wysokiej technologii. Dzieci coraz rzadziej mają okazję współuczestniczyć w codziennych aktywnościach domowych, takich jak przygotowywanie posiłków, sprzątanie i inne. Ze względu na szaleńcze tempo życia, ogrom pracy rodziców i sytuację społeczno-ekonomiczną w wielu rodzinach jest coraz mniej przestrzeni na codzienną zabawę z dzieckiem, wspólne spędzanie czasu. 

Na co dzień w gabinecie logopedycznym na konsultację, a później terapię, trafia coraz większa grupa małych dzieci z deficytami uwagi. Małe dziecko na potrzeby tego artykułu definiuję jako dziecko między 12. a 48. m.ż.

Charakteryzują je impulsywność, bardzo niska odporność na dystraktory, wzmożona aktywność lub nadmiar energii. Dzieci te są w nieustannym ruchu, bardzo trudno skupić im uwagę choćby na kilka sekund. Nie zatrzymują się, nieustannie się ruszają, biegają. Mają trudności, by usiedzieć spokojnie w jednym miejscu. Często są dziećmi głośnymi. Niechętnie współpracują. Jeśli są zainteresowane proponowaną aktywnością – zainteresowanie trwa tylko chwilę. Rodzice zgłaszają trudności nie tylko z zakresu nabywania języka, ale również wychowawcze. 

Jak dziecko kontroluje swoją uwagę? 

Jerome Kagan podczas badań nad uwagą wyjaśnił, że do ok. 3. m.ż. niemowlęta zwracają uwagę na to, co zawiera kontur i ruch. Od 3. do 12. m.ż. dzieci kierują uwagę na to, co wydaje im się być zaskakujące, nietypowe, inne od tego, co już wiedzą. Od 12. m.ż. maluchy skupiają się na zdarzeniach, sytuacjach, które prowokują je do budowania hipotez lub przypuszczeń (por. Vasta, Haith, Miller 1995).

Między 9. a 10. m.ż. dziecko potrafi wykonać zadanie złożone z dwóch etapów, ma również umiejętność patrzenia w jedno miejsce i sięgania ręką w inne. Około 10. m.ż. potrafi utrzymywać uwagę na zadaniu pomimo chwilowej przerwy w działaniu. Trzylatek utrzymuje w pamięci równocześnie dwie zasady i działać, zgodnie z nimi, np. wkłada kółka do słoika, a trójkąty – do pudełka (por. Best, Miller 2010).

Wraz z wiekiem rozwijają się cztery aspekty uwagi:

  • kontrola uwagi – zwiększa się zakres uwagi, a zmniejsza się podatność na dystraktory, 
  • adaptacyjność uwagi w stosunku do zadania – starsze dzieci wykonują polecenie (zadanie) i nie zajmują się innymi rzeczami (aktywnościami), 
  • planowość uwagi – młodsze dzieci działają bez planu, ich działania są przypadkowe,
  • stosowanie odpowiednich strategii uwagi – podczas wykonywania zadania informacje, jakie otrzymuje osoba wykonująca zadanie, wpływają na modyfikację i dostosowanie uwagi do aktualnej potrzeby. 

Jeśli mielibyśmy wiedzieć, czy podejrzewać dziecko o deficyt uwagi, musimy znać normy utrzymywania uwagi dzieci rozwijających się w sposób typowy. 

Dzieci od 1. do 3. r.ż. potrafią skupić się na zabawie ok. 5–15 min. Szybko się rozpraszają. Do utrzymania uwagi w takiej ilości czasu potrzebują osoby dorosłej, która będzie im towarzyszyć w zadaniu i je nieustannie wspierać czy kierować. 3- i 4-latki potrafią bawić się ok. 20 min. 

Warto podkreślić, że zdolność utrzymania uwagi odgrywa istotną rolę w rozwoju samokontroli. Literatura przedmiotu podaje, że bardzo istotne metody wspierające rozwój uwagi w pierwszych miesiącach życia to śledzenie przez rodziców sygnałów wysyłanych przez niemowlę i dostosowywanie się do nich poprzez odpowiednią modulację głosem, intonację, by wyrazić zainteresowanie. Zdolność do rejestrowania serii wydarzeń i przewidywania kolejności następujących po sobie zdarzeń, działań jest głównym predyktorem późniejszej zdolności do kontroli uwagi (por. Murray 2014).

Mając na względzie rozwój uwagi i możliwości skupiania się przez dziecko na zadaniu, musimy za każdym razem zastanowić się, czy nasze małe dziecko nie wykazuje trudności (deficytów) w tym zakresie. 

Warto również pamiętać o wszystkich czynnikach środowiskowych, które mogą niekorzystnie wpływać na rozwój uwagi u małego dziecka. Wysokie technologie, zbyt duża liczba zabawek, przedmiotów wokół 
dziecka, brak struktury, planu – to wszystko może istotnie zaburzyć rozwój. A podejmując działania terapeutyczne, należy w pierwszej kolejności wpłynąć na zmianę. 

Małe dziecko z deficytem uwagi w gabinecie logopedycznym

Niezależnie od podłoża obserwowanych trudności z kontrolowaniem uwagi, skupianiem jej na aktywnościach proponowanych przez logopedę bądź też obserwowanych podczas zabawy (aktywności dowolnej) należy zadbać o to, by w procesie zarówno diagnostycznym, jak i terapeutycznym był obecny psycholog jako wsparcie dla działań naszych oraz rodzica, który na co dzień będzie korzystał z podpowiedzi specjalisty, jak wesprzeć poprzez ćwiczenia, zabawy i inne strategie rozwój uwagi u małego dziecka. Wydaje się również słuszne założenie, że zajęcia logopedyczne powinny odbywać się z uwzględnieniem zasad kształtujących uwagę. Trudno zgodzić się z tym, że możemy natychmiast zacząć pracę nad słowem, nad rozwijaniem słownika czynnego. Często trudności dziecka z zakresu uwagi są tak duże, że uniemożliwiają mu przyswajanie podstawowych zasad komunikacyjnych, społecznych, niezbędnych do prawidłowego nabywania języka. Czasem wydaje się, że jedyną widoczną przeszkodą w nabywaniu mowy jest deficyt uwagi. 

Jak sprawić, by zaplanowany czas terapeutyczny był efektywny?

Pracując z małym dzieckiem, warto mieć w pamięci, że zabawa jest najważniejszym źródłem nauki. Dzięki niej dziecko poprawia koordynację, sprawność motoryczną, dowiaduje się, do czego służą przedmioty i potrafi korzystać z nich zgodnie z przeznaczeniem. Pomaga ona również zrozumieć związki przyczynowo-skutkowe, a także wie, jak się zachowywać i żyć w społeczeństwie. Mając na uwadze powyższe, trudno zgodzić się z poglądem, że praca terapeutyczna małego dziecka powinna odbywać się przy stoliku. Stolik to zamknięta przestrzeń, która pozornie może ułatwiać dziecku skupienie, jednak o wiele cenniejsze są takie działania terapeutyczne, które będą wyposażać dziecko w umiejętność kierowania swojej uwagi niezależnie od przestrzeni, w której się znajduje. 

Ważna jest organizacja czasu, przestrzeni i terapeuty:

  • odpowiedni czas dla dziecka – zadbaj, by czas spotkania nie był czasem drzemki; najlepiej niech to będą godziny poranne, gdy dziecko jest wyspane, aktywne i gotowe do działania, 
  • odpowiednio przygotowana przestrzeń – schowaj wszystkie zabawki, niepotrzebne gadżety, miej atrakcyjne przedmioty poza zasięgiem dziecka; niech twoje małe dziecko ma do dyspozycji najwyżej jedną zabawkę; zgubnym jest myślenie, że im więcej zabawek (pomocy terapeutycznych), tym dłużej dziecko utrzyma uwagę na proponowanej aktywności.
  • dobrze przygotowany terapeuta – zadbaj o swoje emocje!; wycisz się przed spotkaniem z dzieckiem, odpocznij, weź głęboki oddech; bądź otwarty na to, co za chwilę się wydarzy w twoim gabinecie; niezależnie od trudności dziecka, twoja energia i nastawienie natychmiast zostaną wychwycone przez dziecko. 

Wielu logopedów podczas spotkań terapeutycznych zastanawia się (czy podaje w wątpliwość) obecność rodzica podczas terapii. Moja wieloletnia praktyka pokazuje, że obecność rodzica w terapii małego dziecka jest niezbędna.

Rodzic powinien towarzyszyć dziecku w gabinecie, obserwować pracę logopedy, czerpać z jego pomysłów i być obserwatorem efektywnej współpracy. Daje to rodzicowi przestrzeń do wykonywania w domu ćwiczeń, które obserwuje w gabinecie specjalisty. Dziecku daje poczucie bezpieczeństwa, a logopedzie – pewność, że rodzic jest dobrze poinstruowany w zakresie zaleceń do ćwiczeń. Rodzic staje się partnerem, kimś, kto – zarówno podczas terapii, jak i po niej – może wpływać na tempo nabywania umiejętności językowych i komunikacyjnych swojego dziecka. Obecność rodzica musi być jednak przemyślana. Dobrze jest, już podczas pierwszego wywiadu, pierwszej rozmowy, ustalić niezbędne reguły ułatwiające współpracę. Zawsze zachęcam rodziców do wprowadzenia dziecka do gabinetu za rękę, zamiast wnoszenia na rękach – w moim odczuciu daje to w komunikacji niewerbalnej informację dziecku „nie masz się czego obawiać, tu będzie dobrze”. Rodzic przed wizytą przygotowuje dziecko do spotkania, mówiąc, że idzie do pani Asi, która ma różne ciekawe rzeczy (przedmioty, samochody…) – jednocześnie proszę o powstrzymanie się przed użyciem słów „nie bój się”. Zwrot ten staje się często wręcz ostrzeżeniem dla dziecka, przed niespodziewanym, które „mogłoby się zadziać”. Proszę również o powstrzymanie się od mówienia: „powiedz”, „powtórz”, „przecież wiesz”! Dla małego dziecka często nacisk na mówienie, powtarzanie rodzi sprzeciw. Proszę również, byśmy razem z rodzicem byli w tej samej przestrzeni (płaszczyźnie). Jeśli ja jestem na dywanie z dzieckiem – zapraszam rodzica na dywan. Nie zgadzam się, by rodzic obserwował nasze aktywności, stojąc nad nami. 

Nie wystarczy już wiedzieć, jak przebiega rozwój językowy – nasze działania diagnostyczne i terapeutyczne należy osadzić mocno w ogólnym rozwoju dziecka i mocno ugruntowanej wiedzy z tego zakresu. 

W terapii małego dziecka z deficytem uwagi należy pamiętać w dużej mierze o tym, że istnieje wiele czynników, które będą wprost powiązane z sukcesem terapeutycznym. Jak już wyżej wspomniałam, zarówno czas, miejsce, emocje, jak i rodzic to klucze do sukcesu, jednak największa „zależna” sukcesu terapeutycznego to terapeuta. 

Jakich technik używać, by być skutecznym?

Zwróć na siebie uwagę! Nie bądź szary, nie bądź zwykły, bądź inny! Wyróżnij się przez uśmiech, przez swobodę, przez otwartość na dziecko, jego potrzeby, zainteresowania. Zauważ dziecko i to, co ono ma. A co może mieć?

Fantastyczne kokardki, buty na świetne rzepy, świecące podeszwy, niezwykłą czapkę – wszystko zależy, jakimi oczami spojrzysz i czym potrafisz się zachwycić. To momenty, gdy stajesz się dla dzieckaważny. Gdy ono czuje, że jest ważne dla ciebie. To świetna okazja do nawiązania relacji. 

Pokaż proste zabawy niewymagające zapamiętywania kilku sekwencji. Stopniuj trudności. Pokaż dziecku, że potrafi! Że sukces jest tuż-tuż! A gdy już uda się dziecku wrzucić piłkę do koszyka, dołożyć ostatni element wieży – uciesz się tym! Bij z rodzicem gromkie brawa! Niech maluch widzi waszą radość! Niech jego sukces, który osiągnie w prostej aktywności, będzie jego motorem napędowym do kolejnych działań. Dziecko uczy się, że warto podejmować wysiłek. Może być skuteczne! Jego działanie i sukces są zauważone. 

Pokaż zabawy z efektem kulminacyjnym – niech dziecko wyczekuje, aż coś spadnie, aż piłka wyskoczy itp. To świetny sposób, by nauczyć dzieci czekać – choćby na kilka sekund. 

Wydłużaj czas wyczekiwania – jeśli dziecko potrafi wyczekać 3 sekundy, przedłuż wyczekiwanie do 4 czy 5 sekund. Zbyt szybko nie zwiększaj poprzeczki. Może to być zbyt trudne. 

Zaproś malucha do pomocy. Niech pomoże ci zdjąć pudło z zabawkami, które jest wysoko, niech pomoże przysunąć wielki pojemnik z kolorowym ryżem – współpraca uczy uważności na komunikaty dr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy